Het 'Schatryke kabinet der voornaamste seldzaamheden der natuur' van Albertus Seba

De Naaukeurige beschryving van het schatryke kabinet der voornaamste seldzaamheden der natuur is een beschrijving van het rariteitenkabinet van Albertus Seba uit 1734-1765.

Het rariteitenkabinet van Albertus Seba

Het verzamelen van rariteiten zoals kunstobjecten, wetenschappelijke instrumenten, schelpen, fossielen, insecten en lichaamsdelen op sterk water was een geliefde bezigheid in de achttiende eeuw. Onder de vele zeventiende- en achttiende-eeuwse Nederlandse rariteitenkabinetten neemt het kabinet van Albertus Seba een belangrijke plaats in. In korte tijd wist deze Amsterdamse apotheker een grote collectie schelpen, gesteenten, opgezette dieren en uitheemse naturalia bij elkaar te brengen.

Locupletissimi rerum naturalium thesauri accurata descriptio. Naaukeurige beschryving van het schatryke kabinet der voornaamste seldzaamheden der natuur / Albertus Seba. - Amsterdam, 1734-1765. 4 dln. 2º. - 394 B 26-29, dl. 3, Tab. XXXVI

Locupletissimi rerum naturalium thesauri accurata descriptio. Naaukeurige beschryving van het schatryke kabinet der voornaamste seldzaamheden der natuur / Albertus Seba. - Amsterdam, 1734-1765. 4 dln. 2º. - 394 B 26-29, dl. 3, Tab. XXXVI

Als tsaar Peter de Grote in 1717 Nederland bezoekt, verkoopt Seba hem zijn hele collectie voor 15.000 gulden. Hij begint meteen een nieuwe verzameling bij elkaar te brengen, die nog groter wordt dan de eerste en al snel even vermaard is bij geleerden en verzamelaars. Hij stelt zijn collectie open voor wetenschappelijk onderzoek. Onder de vele geleerden die Seba regelmatig bezoek, is ook Linnaeus. Hij acht Seba's collectie van groot belang en onderdelen ervan hebben een grote rol gespeeld bij zijn systematische beschrijving van de natuur.

Publicatie van het rariteitenkabinet

Rond 1725 besluit Seba zijn collectie te publiceren. De eerste twee delen zien het licht in 1734 en 1735. Als Seba in 1736 overlijdt, zijn de laatste twee delen nog niet uit; deze verschijnen pas in 1758 en 1765. De collectie zelf is dan verspreid over heel Europa, na een veiling in 1752.

De hier getoonde plaat uit het derde deel is typerend voor Seba's verzameling. De schelpen liggen in de derde lade van de afdeling 'harde schaalvisschen' geordend in de vorm van een vogel. Behalve voor de systematische ordening had hij ook oog voor een esthetische presentatie.

Het boek en de KB

Hoe dit exemplaar van Seba in de Koninklijke Bibliotheek terecht is gekomen is niet precies bekend, al heeft het exemplaar duidelijk een Haagse achtergrond. De band is in Den Haag vervaardigd en de eerste plaat van het vierde deel is gesigneerd door de Haagse afzetter (inkleurder) J. Fortuyn. Van Fortuyn is bekend dat hij het exemplaar van stadhouder Willem V heeft ingekleurd: in de Koninklijke Bibliotheek worden de rekeningen bewaard waarin Fortuyn de prins 160 gulden per deel vraagt, dezelfde prijs waarvoor bij voorintekening in 1734 de vier delen samen ongekleurd besteld konden worden.

Hoewel de oude stadhouderlijke bibliotheek de basis van de Koninklijke Bibliotheek vormt, is dit toch waarschijnlijk niet het stadhouderlijke exemplaar. In de lijsten en catalogi van de stadhouderlijke collecties is alleen een exemplaar van de Latijns-Franse editie terug te vinden, de editie in Latijn en Nederlands komt er niet in voor.

Literatuur

De wereld binnen handbereik. Nederlandse kunst- en rariteitenverzamelingen, 1585-1735. Zwolle, Amsterdam [1992].