Nassausche wapen-handelinge, van schilt, spies, rappier, ende targe

Tijdens de Nederlandse Opstand bevocht De Republiek haar zelfstandigheid tegen Spanje. Vanaf het einde van de zestiende eeuw streefden Willem Lodewijk en Johan van Nassau en hun neef Prins Maurits er daarom naar het leger professioneler te maken. De ongeregelde huurtroepen waarmee zij de ongelijke strijd tegen de regimenten van Parma moesten aangaan, wisten zij door standaardisatie van instructies en bevelen om te vormen tot een gedisciplineerd, slagvaardig leger. Er werden boeken gepubliceerd waarin in woord en beeld uitgelegd werd hoe de soldaten moesten exerceren en hun wapens moesten hanteren.

Overgeleverde lijsten van vaste bevelen in diverse talen, maken duidelijk hoe grondig men daarbij te werk ging. Bij de instructies hoe men een wapen diende te hanteren, werd bovendien gebruik gemaakt van afbeeldingen. Het ook internationaal meest bekende voorbeeld vormt de Wapenhandelinghe van roers, musquetten ende spiesen door Jacob de Gheijn uitgebeeld. Minder bekend maar niet minder fraai is het boek waaruit hiernaast een bladzijde is afgebeeld: Adam van Breens Nassausche wapen-handelinge, van schilt, spies, rappier, ende targe. De schriftelijke onderrichting bij deze plaat meldt dat dit de uitgangspositie is: 'Hy en sal het schilt anders niet als op den rugge hangen, ende de spies neffens den rechten voet setten, den arm niet uytgestreckt, maer gheboghen, omme bequamelijck int sluyten vande ghelederen, de spies neffens sijn zijde te voegen'.

De afbeeldingen zijn ontworpen door de schilder Adam van Breen die van 1611 tot ca. 1618 in Den Haag werkzaam was. Zijn tekeningen liet hij door diverse kunstenaars graveren. De koperplaten verkocht hij op 8 december 1617 aan de Haagse drukker en boekverkoper Aert Meuris, die ze in een boek wilde uitgeven. Het boek verscheen op naam van Van Breen zonder het impressum van Aert Meuris.

Van de hand van Adam van Breen is een schilderij overgeleverd (nu in het Rijksmuseum te Amsterdam) waarop de prinsen Maurits en Frederik Hendrik langs de Haagse Korte Vijverberg wandelen. Van Breen had dus connecties met de Oranjes. Zijn Wapen-handelinge heeft hij aan Maurits aangeboden. Het exemplaar dat nu deel uitmaakt van de collectie van de Koninklijke Bibliotheek, is opgenomen geweest in de bibliotheek van Maurits.

De Franse editie - Le maniement d'armes de Nassav – was nog niet in een Nederlandse bibliotheek aanwezig (overigens wel in de collectie van het Rijksmuseum) totdat de KB eind 2009 dit exemplaar kon aanschaffen. Ondanks het ontbreken van enkele platen is het een belangrijke aanwinst doordat de Nederlandse en Franse uitgave nu naast elkaar bestudeerd kunnen worden.

De Nassausche wapenhandelinge, van schilt, spies, rappier, ende targe [...]. Adam van Breen. - Gedruckt anno 1618, in 's Gravenhage in Hollant. 2º. - 344 G 18, plaat 1

De Nassausche wapenhandelinge, van schilt, spies, rappier, ende targe [...].Adam van Breen. - Gedruckt anno 1618, in 's Gravenhage in Hollant. 2º. - 344 G 18, plaat 1

Literatuur

E.F. Kossmann. De boekhandel te 's-Gravenhage tot het eind van de 18de eeuw. 's-Gravenhage 1937
B. Haak. Hollandse schilders in de Gouden Eeuw. Amsterdam 1984
J.B. Kist. The exercise of armes. A commentary. Lochem 1970 (bijlage bij facsimile-editie van Jacob de Gheyn. Wapenhandelinghe. 1607)
The Seventeenth-Century Orange-Nassau Library. Utrecht 1993, nr. 2641.