Natuurlijke historie van het rundvee in Holland

Johannes Le Francq van Berkhey (1729-1812) was arts, natuuronderzoeker, dichter en pamflettist. Aan zijn Natuurlijke historie van Holland, verschenen in zeven delen tussen 1769 en 1778, dankte hij in 1773 een Leids lectoraat in de natuurlijke historie. Vele jaren later publiceerde hij als vervolg op dit werk nog zijn Natuurlijke historie van het rundvee in Holland, in zes delen (1805-1811). In een 'Noodig berigt aan den lezer' verklaart hij waarom het zo lang heeft geduurd voordat dit vervolg verscheen: de rampspoed des vaderlands, bestaande in oorlog, tweedracht en partijschap hadden de boekverkopers huiverig gemaakt om grote en dure werken uit te brengen. En een duur boek was het. Alleen al het deel dat in 1805 verscheen, kostte 10, wat vier keer zo duur was als een gewoon boek van een vergelijkbare omvang. Bovendien waren er onaangenaamheden ontstaan tussen Berkhey en zijn uitgever Yntema. Uiteindelijk gaf een door de Haarlemse boekverkoper A. Loosjes Pzn georganiseerde voorintekening zodanig gunstige vooruitzichten, dat tot publicatie kon worden overgegaan, zij het door de Leidse boekverkoper P.H. Trap. De grootste en duurste plaat (kosten 2, en daarbovenop nog 8 stuivers voor het kleuren) illustreert Berkhey's tweede hoofdstuk ‘Handelende over de wonderbaarlijke vermenigvuldiging van het rundvee, mitsgaders derzelver geslachtsrekening’. Op deze 'geslacht-plaat' wordt geïllustreerd hoe één koe in tien jaar 143 nakomelingen kan hebben, en wel 'Eigen kinderen 10, Kleinkinderen 36, Klein-kleinkinderen 56, Over-klein-kleinkinderen 35, Bed-over-klein-kleinkinderen 6, is dus 143 Beesten'. Het onderschrift luidt: 'Geslacht-rekening, om met een opslag van het oog te kunnen nagaan, hoe veel Runderbeesten in tien achtereenvolgende jaren uit eene Moederkoe, en Vaderstier kunnen voorttelen: gesteld dat elk Kalf, het zy kuisje of stierkalf op twee jaren, vaars zynde, wederom een kalf voortbrengt, of voortteelt. Tot beter verstand hier van stelt elk cirkel voor een Kalf, en iedere kleinere, na proportie, de opklimming van de Moederkoe tot aan het laatste Kalf: zynde in iederen cirkel mede het jaar-getal der geboorte aangewezen, en de cirkels, ter onderscheiding dezer tien jaren, byzonder gecouleurd.'

Natuurlijke historie van het rundvee in Holland. Eerste stuk. Met noodige afbeeldingen / Johannes Le Francq van Berkhey. Te Leyden, bij P.H. Trap, 1805. 8º. (= Natuurlijke historie van Holland, door J. Le Francq van Berkhey. Vierde deels tweede stuk). 312

Natuurlijke historie van het rundvee in Holland. Eerste stuk. Met noodige afbeeldingen / Johannes Le Francq van Berkhey. Te Leyden, bij P.H. Trap, 1805. 8º. (= Natuurlijke historie van Holland, door J. Le Francq van Berkhey. Vierde deels tweede stuk). 312 F 9

Literatuur

R.P.L. Arpots. Vrank en Vry. Johannes Le Francq van Berkheij (1729-1812). Nijmegen 1990
J. Landwehr, Studies in Dutch books with coloured plates published 1662-1875. The Hague 1976, nr. 15.