Naenia en Jan Toorop

Het gedicht ‘Naenia’ door P.C. Boutens (1903) is het zeldzaamste boek van de twintigste-eeuwse Nederlandse literatuur. Er zijn maar twaalf exemplaren van gemaakt en geen enkel exemplaar is zo mooi als dit van Boutens zelf. De bekende schilder Jan Toorop versierde het met de hand – alsof het om een middeleeuws handschrift gaat.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Naenia. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Naenia: een treurgedicht van P.C. Boutens

Vanaf 1894 is de dichter P.C. Boutens leraar klassieke talen aan het deftige Instituut Noorthey in Voorschoten. Dat is een kostschool voor jongens uit de betere kringen die er een klassieke middelbareschoolopleiding volgen. Het is een klein instituut dat een hechte, beschermde gemeenschap vormt.

The romance of Sir Degrevant

The Romance of Sir Degrevant, voorbeeld van een boek van Morris’ eigen Kelmscott Press dat de regels voor het ideale boek volgt.

Om er een op-en-top Arts & Crafts-boek van te maken, vraagt Boutens de beroemde schilder Jan Toorop om een decoratie te maken. Ze spreken een ‘omraming’ af, waarschijnlijk een versierd kader voor de tekstpagina’s. Er wordt ook ruimte opengelaten bij de twee teksten voor een grote getekende beginletter (initiaal).

Het productieproces verloopt helaas niet probleemloos. Toorop levert de randdecoratie niet op tijd af en Boutens besluit de teksten zonder die sierrand te laten drukken.

Beginletters als in middeleeuwse manuscripten

Als de bundel eenmaal gedrukt is, gaat Jan Toorop alsnog aan het werk, maar nu met de hand. Hij tekent in enkele exemplaren de initialen (beginletters) voor het gedicht Naenia en voor het In memoriam dat erop volgt. Het allermooist illustreert hij de bundel die waarschijnlijk van Boutens zelf is geweest en die hier gereproduceerd wordt. Toorop maakt een randversiering voor de eerste vier pagina’s van dit exemplaar, misschien om de niet gedrukte sierrand te compenseren. Dit is bovendien het enige exemplaar waarvan de initialen door Jan Toorop ook zijn gesigneerd. Dat is erg ongebruikelijk.

Jan Toorop behandelt de gedrukte tekst in de sfeer van de oude middeleeuwse manuscripten, want ook hij is een symbolist. Hij werkt in ecoline, wat zuurstokachtige kleuren oplevert. In de grote letter H zijn Egyptische symbolen verwerkt, zoals het alziend oog en de gestalte van een treurende vrouw met haar hand tegen het voorhoofd gedrukt.

Naenia

Initiaal van In memoriam met een Egyptisch alziend oog en een vrouw met haar hand tegen haar voorhoofd.

Naenia en de KB

Dit exemplaar is oorspronkelijk van Boutens zelf. Later schenkt hij het aan zijn ‘huisknecht’ (lees: vriend) Cornelis van Duyvenbode, waarna het belandt bij uitgever/bibliofiel Johan Polak (1928-1992). Polak heeft tenminste twee exemplaren van Naenia, maar als Polaks collectie in 1993 wordt geveild is dit unieke exemplaar er niet bij.

In 1995 verwerft de KB de bundel met steun van de Vereniging Vrienden van de KB via Antiquariaat André Swertz, Utrecht.

Beschrijving

P.C. Boutens, Naenia. Tot de gedachtenis van Willem van Tets, waarbij zijn herdrukt de strofen In memoriam, geschreven van 12-18 juni 1900 en nu gegeven aan George van Tets.
Met twee initialen getekend door Jan Toorop.
Voorschoten, P.C. Boutens, 1903.
[34] dubbelbladen. Oplage van 12 exemplaren.
Aanvraagnummer: KW 2294 B 34

Literatuur

Marco Goud, Een ondraaglijke drukfout. De ontstaansgeschiedenis van P.C. Boutens’ Naenia, gevolgd door acht brieven van Boutens aan Joh. Enschedé en Zonen.Woubrugge 2005.
Dick van Halsema, ‘Boutens poëzie kon een dode geliefde goed gebruiken’, in: Vrij Nederland, 56 (1995) 40, p. 60-61.