A la dérive

Jaar:
1923
Auteur:
Philippe Soupault
(1897 - 1990)
Uitgeverij:
Ferenczi

Verzamelaar Louis Koopman onderhield soms contact met Franse auteurs en kunstenaars om zijn exemplaren van persoonlijke opdrachten te laten voorzien. Zo richtte hij zich enkele keren tot Philippe Soupault, een van de weinige surrealisten wiens werk hij verzamelde. Er zijn verschillende brieven van de avant-garde auteur bewaard gebleven in de Koopman Collectie, maar slechts één daarvan is met zekerheid gericht aan Louis Koopman en gaat alleen over het maken van een afspraak in mei 1938. (De twee andere brieven zijn uit 1923 en 1925, maar we weten niet aan wie ze gericht zijn.) Tijdens een ontmoeting in 1938 heeft de auteur verschillende boeken van een handgeschreven opdracht voorzien.

Philippe Soupault, A la dérive (1923)
Philippe Soupault, A la dérive (1923)

Philippe Soupault, A la dérive (1923)

Philippe Soupault, A la dérive (1923)
Philippe Soupault, A la dérive (1923)

Philippe Soupault, A la dérive (1923)

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)
Proeven, folio 1 op 3

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)
Proeven, folio 55

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)
Proeven, folio 66 op 67

Philippe Soupault, Proeven voor A la dérive (1923)

Ook kocht Koopman speciale exemplaren, waaronder de eerste uitgave van Les champs magnétiques uit 1920. Dit boek werd geschreven door André Breton in samenwerking met Philippe Soupault en is door hen beiden gesigneerd, met een opdracht van Breton aan de kunsthandelaar Léopold Zborowski en een latere opdracht van Soupault aan Koopman. Beide auteurs kenden elkaar sinds de Eerste Wereldoorlog. Soupault las Lautréamonts Les chants de Maldoror als militair. Het was een 'openbaring': 'Ik lag in een ziekenhuisbed toen ik voor de eerste keer Les chants de Maldoror las. Dat was op 28 juni. Sinds die dag ben ik een ander mens.' ('J'étais couché dans un lit d'hôpital lorsque je lus pour la première fois Les chants de Maldoror. C'était le 28 juin. Depuis ce jour-là personne ne m'a reconnu.'). Onder invloed van dat werk schreven Soupault en Breton in twee weken Les champs magnétiques. Aan het einde van de lente van 1919 was de 'écriture automatique' geboren en daarmee het Surrealisme, de beweging waarin Breton het leiderschap op zich zou nemen. Soupault werd echter in 1926 samen met Artaud vanwege afwijkende visies door Breton uit de Surrealistische groep verbannen. Een lot dat veel schrijvers in de kring van Breton moesten ondergaan.

Enquête

Koopman verzamelde niet alleen de boeken van Soupault, hij heeft ook enkele handschriften en drukproeven verworven. Een van de documenten in de collectie is Soupaults antwoord op een enquête over het symbolisme. Zijn stelling daarin is: het symbolisme is dood en goed ook. ('Le symbolisme est mort et bien mort'). De enquête werd als 'Réponse à une Enquête sur le Symbolisme' afgedrukt in Le disque vert van februari-april 1923. Dit document is het oorspronkelijke antwoord van Soupault, met aanwijzingen voor de zetter van het tijdschrift.
Een tweede document is ook de kopij voor een tijdschriftartikel, dit keer over Charlie Chaplin: 'L'exemplaire de Charlie Chaplin'. Na een introductie waarin hij Chaplin als genie gelijk stelt aan Sarah Bernhardt, volgt het prozagedicht 'Une vie de chien' (gepubliceerd in Littérature, juni 1919). De kopij bevat daarna nog twee zulke prozagedichten, namelijk 'Café-Bar' en 'Ils sont là', en sluit af met een commentaar op Waldo Frank's uitlatingen over Chaplin.

Slordig en vriendelijk ('Sales et amicales')

Van de tweede roman van Soupault, A la dérive, kocht Koopman een van de tien exemplaren op Hollands Van Gelder papier. Het boek, onafgesneden en gebonden met behoud van de brede scheprand ('barbe'), verscheen bij Ferenczi (1923) op verzoek van Colette. De opdracht voorin is aan André Breton: 'à cause de sa destinée et à quelques autres probablement'. Een wat raadselachtige opdracht, die niet geheel zonder ironie is. Die opdracht vinden we in handschrift terug op een set 'épreuves premier état' in de Koopman Collectie: 'á André Breton à qui ce livre est dédié ces épreuves très sales mais très amicales'. Het is inderdaad een wat slordig ogend pakket van handgeschreven pagina's en notities op uiteenlopende papiersoorten (briefpapier, luchtpostpapier, doorslagpapier), gelardeerd met een reeks strook- of galeiproeven. Bovenaan de eerste pagina staat het lettertype vermeld van de drukproef: '12 Elzevir 2pts, sur 18'. Die proeven zijn in inkt voorzien van correcties door de auteur en niet alleen op de proeven zelf, maar ook op opgeplakte en omgevouwen stukjes papier. Daarbij zijn ook gedeelten in typoscript, die eveneens voorzien zijn van doorhalingen, correcties en aanvullingen. Soupault schreef zijn teksten in groene of paarse inkt. Het geheel lijkt in de juiste volgorde geordend, maar is een doolhof van tussenvoegsels en ingevingen. Toch heeft dit pakket als drukkerskopij dienst gedaan voor de eerste druk van de roman, waarin de verbeteringen zijn doorgevoerd. Dit pakket toont de moeizame genese van de roman.

Bergafwaarts

De uitdrukking 'à la dérive' staat voor rondzwerven en bergafwaarts gaan. Het verhaal is een aaneenschakeling van gebeurtenissen en verhalen in verhalen. Hoofdpersoon David Aubry maakt reizen naar Portugal en Australië. Uit de drukproeven valt op te maken dat die verhalen ook echt door Soupault in een laat stadium het verhaal zijn ingeschreven. De basis ervan gaat terug op het levensverhaal van een buurtgenoot van Soupault, een aftakelende zeeman die troost zocht in de opium en aan de zelfkant belandde.
De ironische toon van de opdracht aan Breton wordt duidelijker als we lezen dat Soupault vond dat de hoofdpersoon uit A la dérive hem deed denken aan een oud geworden Breton. (Maar Soupault zag overal de gelijkenis van Breton: in Portugal deed een jonge bedelaar hem aan de dichter denken). De roman over het loslaten van normen is kenmerkend voor Breton en voor het surrealisme. De drukproeven geven niet alleen inzicht in Soupaults werkwijze en de toepassing van de 'écriture automatique', maar schetsen ook de verhoudingen binnen de literaire habitat van een roerige tijd.

Bibliografische beschrijving

Beschrijving: À la dérive / Philippe Soupault. – Paris : Ferenczi, 1923. – (Collection Colette). - 220 p. ; 23 cm
Drukker: Ramlot et Cie. (Parijs)
Oplage: 30 exemplaren
Exemplaar: Nummer 5 van de 10 op Hollande
Bijzonderheid: Met opdracht van de auteur
Met de oorspronkelijke drukproef, met tientallen bladzijden aanvullingen in handschrift en in typoscript, gesigneerd.
Met opdracht aan L.J. Koopman, 1938.
Papier, 133 fol, 270x206 mm. Parijs, [ca. 1923]
Aanvraagnummer: Koopm B 469 (boek), 77 G 48 (drukproeven en brief)

Literatuur

  • Arlette Albert-Birot, Philippe Soupault, l'ombre frissonnante: Colloque de l'ICP. Paris, Jean-Michel Place, 2000
  • Keith Aspley, The life and works of surrealist Philippe Soupault (1897-1990): Parallel lives. Lewiston, Edwin Mellen Press, 2001
  • Cahiers Philippe Soupault. Villejuif, Association des Amis de Phillippe Soupault, 1994-2000
  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voices and visions. The Koopman Collection and the Art of the French Book. The Hague, Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands; Zwolle, Waanders, 2009
  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voix et visions. La Collection Koopman et l'Art du Livre français. La Haye, Koninklijke Bibliotheek, Bibliothèque nationale des Pays-Bas; Zwolle, Waanders, 2009
  • Henri-Jacques Dupuy, Philippe Soupault. Paris, Seghers, 1957
  • Philippe Soupault, Écrits de cinéma. Paris, Plon, 1979
  • Philippe Soupault, Histoire d'un Blanc. Paris, Lachenal & Ritter, 1986
  • André Vielwahr, S'affranchir des contradictions: André Breton de 1925 à 1930. Paris, L'Harmattan, 1998