Alcools
Jaar:
1986
Auteur:
Guillaume Apollinaire
(1880 - 1918)
Kunstenaar:
Lil Michaelis
(1911 - 1987)
Uitgeverij:
Parijs

Guillaume Apollinaire heette officieel Wilhelm Albert Wladimir Alexandre Apollinaire de Kostrowitzky. De vele namen mogen zijn Poolse en aristocratische achtergrond prijsgeven, zijn fascinerende poëzie en persoon blijven voor liefhebbers en lezers raadselachtig. Ook in de ogen van zijn vrienden was Apollinaire een ongrijpbare persoonlijkheid: eigenzinnig en non-conformistisch. De politie arresteerde hem op verdenking van medeplichtigheid aan diefstal van la Jaconde, oftewel de Mona Lisa, waarna hij in de gevangenis La Santé werd opgesloten, een gebeurtenis die in de wandelgangen beter bekend stond als 'l'Affaire Guillaume'.

Apollinaire: van Eau de vie naar Alcools

Hoewel Apollinaire maar enkele dagen in de cel heeft doorgebracht en een jaar later werd vrijgesproken, noemde hij zijn opsluiting een traumatische ervaring. Hij vond troost in het lezen van inscripties die door voorgaande gedetineerden in de celmuren waren gegrift. Zijn vrijheidsberoving werd daardoor draaglijker en het zorgde bovendien voor poëtische inspiratie. Tussen 7 en 11 september 1911 (op 12 september werd hij voorlopig vrijgelaten) schreef hij zes gedichten – voor elke nacht één – onder de titel 'A la Santé', die werden gepubliceerd in Alcools (1913). Apollinaire had zich voorgenomen de bundel, een verzameling gedichten uit de periode 1898-1913, Eeau de vie te noemen, maar koos uiteindelijk voor Alcools om de moderniteit van zijn bundel te benadrukken. De voor die tijd directe en provocerende titel herinnerde aan wat Baudelaire eerder in *Le Spleen de Paris *schreef: 'Wees altijd dronken!' ('Il faut toujours être ivre!'). Niet minder provocerend en vernieuwend was het opzettelijk weglaten van interpunctie – behalve het uitroepteken – waardoor Apollinaire de weg baande voor het vrije vers.

Honderd en Eén bibliofiele vrouwen

Ondanks het vernieuwende karakter van de gedichten is deze nieuwe editie van Alcools behoudend; de typografie is functioneel en de illustraties zijn, voor een livre d'artiste uit 1986, opvallend figuratief. De bordeauxrode cassette met de titel Alcools op de rug is stijlvol maar sober. Misschien was het juist de wens van Les Cent Une, de uitgeverij en opdrachtgever van het boek, om trouw te blijven aan de tijdgeest van het Fin-de-Siècle. Les Cent Une, Société de Femmes Bibliophiles, opgericht te Parijs in 1926, was overigens de eerste vereniging voor vrouwelijke liefhebbers van bibliofiele boeken. Lidmaatschap was voorbehouden aan honderd en één prinsessen, baronnessen, markiezinnen, hertoginnen, gravinnen en echtgenotes van beroemde schrijvers. Zíj staan in de ledenlijst vermeld als Madame Paul Claudel, Madame André Maurois en Madame Paul Morand.

Het uitgeversvignet van Les Cent Une (een lezende slang in een boom) laat zien dat lezen niet louter een mannenaangelegenheid is. Op speelse wijze geeft het een positieve feministische draai aan het Bijbelse verhaal van de zondeval waarin Eva door de slang wordt verleid te proeven van de Boom der kennis van Goed en Kwaad.

Zwanenzang:etsen van Lil Michaelis

Het lag natuurlijk voor de hand om een vrouwelijke kunstenaar de gedichten van Apollinaire te laten illustreren. Zo werd de nadruk gelegd op de aanwezigheid van vrouwen in het werk: een zigeunermeisje, de 'dame en robe d'ottoman' en Salomé. In de wereld van het kunstenaarsboek was Lil Michaelis een onbekende. Als autodidact maakte zij vooral collages en schilderijen. Tussen 1950-1976 ging zij in de leer bij Stanley William Hayter van wie zij de etskunst leerde. Hayter, die onder andere had gezorgd voor een opleving van de ets als autonome kunstvorm, gaf in zijn Parijse Atelier 17 studenten en kunstenaars zoals Michaelis maar ook Alechinsky de ruimte om te experimenteren. Pas tien jaar later zou Michaelis haar graveertalent in een 'livre d'artiste' uitdrukken. In weerwil van een verlammingsziekte maakte zij in opdracht van Les Cent Une zestien kopergravures die uitdrukking geven aan de weemoedige toon van Alcools, een kunstenaarsboek dat ook wel Michaelis' zwanenzang is genoemd; het zou haar eerste en enige zijn.Ze overleed een jaar na publicatie.

Bibliografische beschrijving:

Beschrijving: Alcools / Guillaume Apollinaire ; [gravures de Lil Michaelis]; – Paris: Les Cent Une, Société des Femmes Bibliophiles, 1986. - 198 p. : ill. ; 31 cm
Drukker:

Thierry Bouchard (Losne) (tekst); Georges Leblanc (Parijs) (gravures)

Oplage: 127
Exemplaar: Nummer V van de 127 op handgeschept papier uit de molen van Fleurac te Nersac en van een watermerk voorzien bij Les Cent Une, gedrukt voor Madame Charles Le Tanneur. Gesigneerd door de kunstenaar, en door de voorzitter en de vice-voorzitter van Les Cent Une, Société de Femmes Bibliophiles
Lettertype: Pierre-Simon Fournier
Aanvraagnummer: KW KOOPM K 314

Literatuur:

  • Marcel Adéma, Guillaume Apollinaire: Souvenirs et témoignages inédits de Louis Gonzague Frick… [et al.]. Albi, Éditions de la Tête Noire, 1946
  • Pierre Brunel, Apollinaire entre deux mondes: Le contrepoint mythique dans «Alcools». Paris, Presses Universitaires de France, 1997
  • Laurence Campa, Michel Décaudin, Passion Apollinaire: La poésie en perte de vue. Paris, Textuel, 2004
  • Michel Décaudin, Relire "Alcools". Paris, Lettres Modernes, 1996
  • Michel Décaudin, 'Apollinaire', in: Dictionnaire de poésie de Baudelaire à nos jours. Paris, Presses universitaires de France, 2001, p. 16-23
  • Raymond Hesse, Le livre d'après guerre et les sociétés de bibliophiles 1918-1928. Paris, Grasset, 1929
  • Lil Michaelis, Lil Michaelis, 1911-1987: Collages, peintures, gravures de 1959 à 1987. Paris, Galerie Vieille du Temple, 1989

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): omslag
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986): omslag

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): omslag

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 17)
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 17)

Guillaume Apollinaire,Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 17)

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 109)
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 109)

Guillaume Apollinaire,Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 109)

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 129)
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 129)

Guillaume Apollinaire,Alcools(1986): kopergravure door Lil Michaelis (p. 129)

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986) (p. 71)
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986) (p. 71)

Guillaume Apollinaire,Alcools(1986) (p. 71)

Guillaume Apollinaire, Alcools (1986): colofon
Guillaume Apollinaire, Alcools(1986): colofon

Guillaume Apollinaire,Alcools(1986): colofon