La fin du monde, filmée par l'ange N.-D.

Jaar:
1919
Auteur:
Blaise Cendrars
(1887 - 1961)
Kunstenaar:
Fernand Léger
(1881 - 1955)
Uitgeverij:
Éditions de la Sirène

De beginjaren van de Éditions de la Sirène zijn niet overzichtelijk. Blaise Cendrars heeft er in zijn latere jaren herinneringen aan opgehaald- inmiddels was gebleken dat deze uitgeverij een grote invloed uitoefende op de vormgeving van het moderne Franse boek. De uitgeverij was opgericht door Paul Laffitte en in maart 1917 verscheen de eerste publicatie. Waarschijnlijk leerden Cendrars en Laffitte elkaar in 1918 kennen: Laffitte vergiste zich toen nog in de spelling en schreef in een contract de naam als 'Candras'. Datzelfde jaar verscheen het beroemde Panama en in 1919 volgde als 38ste uitgave in het teken van de Sirène La fin du monde, filmée par l'ange N.-D. De afkorting N.D. staat voor 'Notre Dame', de kathedraal van Parijs. De uitgave werd geïllustreerd door de schilder Fernand Léger. In de bibliografie van La Sirène is een overzicht opgenomen van alle uitgeversvignetten die in de loop der jaren voor de titelpagina's werden ontworpen door kunstenaars als Kees van Dongen, Raoul Dufy en Marie Laurencin. Dat van Léger voor dit boek wordt niet genoemd en wijkt wellicht ook teveel af van de anderen. Léger kwam met een moderne Sirene: een cluster van luidsprekers.

Cendrars met halve rechterarm
Cendrars met halve rechterarm

Cendrars met halve rechterarm

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Voor- en achteromslag

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Titelpagina

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Pagina [31]: titel van hoofdstuk 5

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Pagina [18] met illustratie door Fernand Léger

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Eerste tekstpagina (p. [4]) met frontispice (p. [5])

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Opdracht in handschrift van Blaise Cendrars aan Louis Koopman

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Illustratie door Fernand Léger

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Blaise Cendrars, Fernand Léger, *La fin du monde filmée par l'ange N.D.* (1919)
Colofon

Blaise Cendrars, Fernand Léger, La fin du monde filmée par l'ange N.D. (1919)

Een filmisch einde van de wereld

Cendrars fungeerde in 1918 en 1919 als literair adviseur voor de uitgeverij A la Sirène en mat zich een directeursfunctie aan, maar of hij dat werkelijk was is onzeker. De zakelijke correspondentie van de firma werd niet door hem gevoerd en hij was meer niet dan wel in Parijs. Cendrars assisteerde in die tijd de vernieuwende Franse cinéast Abel Gance. De interesse voor de film blijkt niet alleen hieruit, maar ook al uit de titels Het einde van de wereld, gefilmd door de engel N.-D. en L’abc du cinéma (1926), een pleidooi voor de film. Getuige de handgeschreven opdracht die de auteur in dit exemplaar van dat abc schreef, zag hij de film als 'een nieuwe wereldtaal'. Hij ging overigens niet alleen voor de film op stap, hij was avonturier-journalist genoeg om al op jonge leeftijd Azië te doorkruisen. In dienst tijdens de Eerste Wereldoorlog verloor hij zijn rechter onderarm.

Cendrars' stijl is associatief en geestig op het ruwe af. Het begin van La fin du monde is meteen raak: 'God de vader zit aan zijn cilinderbureau. Haastig zet hij zijn handtekening onder stapels documenten.' Hij onderbreekt zijn werk voor een telefoongesprek en roept zijn rayon-hoofden bijeen. Dat zijn alle geestelijke leiders van de wereld, van de paus tot en met Raspoetin. Daarna maakt hij de balans op: het was een goed jaar. De Wereldoorlog leverde een groot aantal zielen op. Vervolgens reist hij via Interlaken naar Mars en stort alle denkbare plagen over de mensheid uit om de bedrijfswinst te maximaliseren. De ontvolkte wereld wordt door planten overwoekerd. Na de vertoning van 55 korte hoofdstukken, met abrupte overgangen, draait de film snel op de spoel terug en zit God weer aan zijn bureau, zij het met één verschil: hij is bankroet.

Art deco en de moderne mens

De illustraties van Fernand Léger maken dit boek uitzonderlijk; het is dan ook een gezocht kunstenaarsboek geworden, dat het 'ritme van zijn tijd' tot uitdrukking brengt. Léger kende de auteur al sinds 1910. In het jaar van uitgave, 1919, kreeg Léger zijn eerste solotentoonstelling. Behalve het uitgeversvignet verzorgde hij zeven paginagrote illustraties, vier vignetten, vijf illustraties voor de hoofdstuktitels en drie illustraties die zich over twee pagina's uitstrekken. Bovendien ontwierp hij voor- en achteromslag in dezelfde stijl: abstract en kubistisch. De meeste illustraties zijn aangebracht in een combinatie van twee of meer kleuren: zwart, oranje, geel, blauw, rood, rose. Ze zijn typerend voor de art deco. Tekst en illustratie zijn met elkaar vervlochten: op tekstpagina's zijn vignetten in kleur onder de tekst zichtbaar en in de illustraties figureren letters en cijfers, reclameleuzen en citaten, die bij elkaar het beeld van een hectische en moderne stad oproepen.

Voor dit boek ontwierp Léger ook de typografie die uit een robuuste Morland corps 24 is gezet en het boek een zwarte, mechanische indruk geeft. Er is een duidelijk verband tussen film en illustratie. Het verhaal, verteld als een scenario, wordt ook verbeeld door Léger's typografische experiment met afzonderlijk gezette letters en met verschillende lettertypen in de decoraties, met kistletters en symbolen in grote corpsen als neonlichten bij nacht. Zo zag de moderne mens de ondergang van de wereld, als door de lens van een draaiende camera. Voor Léger was dit een belangrijk boek, dat zijn ideeën over mechanisatie en schilderkunst mede vormgaf en dat voorafging aan zijn ontmoetingen met Le Corbusier, Van Doesburg en Mondriaan. Léger was zelf ook zeer actief als filmer, getuige zijn beroemde Ballet mécanique uit 1924.

De uitgave van 1919

Het boek werd begin 1918 opgezet als een samenwerking met andere auteurs, onder wie Jean Cocteau en Apollinaire, die allemaal hun eigen film zouden bijdragen. Zo is het echter niet gegaan. Het boek kwam bij drukkerij Frazier-Soye gereed op 15 oktober 1919. De pochoirs werden uitgevoerdin het bedrijf van Richard. De oplage bedroeg 1225 exemplaren, waarvan 25 exemplaren gedrukt op Rives papier en 1200 op vélin Lafuma. Oorspronkelijk kostte het boek 20 Frank; de luxe 50. Die laatste exemplaren waren snel uitverkocht, maar van de gewone oplage waren er in 1937 nog 154 over. Dit is één van die 'gewone' exemplaren, genummerd 316, met voorin tegenover de titelpagina een opdracht in handschrift van de auteur aan de verzamelaar over 'Het einde van de wereld': 'Voor de heer Louis Koopman. Deze film die nooit zal worden gedraaid. Blaise Cendrars'.

Beschrijving

Beschrijving: La fin du monde, filmée par l'ange N.-D. : roman / Blaise Cendrars ; compositions en coul. par Fernand Léger. - Paris : Éditions de la Sirène, 1919. - [60] p. : ill. ; 32 cm
Drukker: Frazier-Soye (Parijs)
Richard
Oplage: 1225 exemplaren
Exemplaar: Nummer 316 van de 1200 op Lafuma
Lettertype: Morland
Bijzonderheid: Met opdracht in handschrift van de auteur aan Louis Koopman
Bibliografie: Bénézit 8-441 ; Carteret V-41 ; Castleman 170 ; Édouard-Joseph II-351 ; Hogben 54 ; Johnson 26 ; Mahé I-440 ; Monod 2395
Aanvraagnummer: Koopm A 579

Literatuur

  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voices and visions. The Koopman Collection and the Art of the French Book. The Hague, Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands; Zwolle, Waanders, 2009
  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voix et visions. La Collection Koopman et l'Art du Livre français. La Haye, Koninklijke Bibliotheek, Bibliothèque nationale des Pays-Bas; Zwolle, Waanders, 2009
  • Pascal Fouché, La Sirène. Paris, Bibliothèque de Littérature française contemporaine de l'Université Paris, 1984
  • Fernand Léger, 1911-1924: The rhythm of modern life. Munich,Prestel, 1994