Le fruit permis
Jaar:
1956
Auteur:
Tristan Tzara
(1896 - 1979)
Kunstenaar:
Sonia Delaunay
(1885 - 1979)
Uitgeverij:
Caractères

Sonia Delaunay speelde een belangrijke rol in de ontwikkeling van het Franse kunstenaarsboek tijdens en na de Eerste Wereldoorlog. Samen met Blaise Cendrars maakte zij een leporello van meer dan twee meter lengte (La prose du Transsibérien, 1913) die nu wordt beschouwd als het meest vernieuwende boek uit die tijd van elkaar snel opvolgende kunststromingen. Maar ook daarna bleef zij actief en na de Tweede Wereldoorlog werkte zij een paar keer samen met een andere auteur, de dadaïst Tristan Tzara, die zij al heel lang kende. In deze tweede periode van het Franse kunstenaarsboek werd het voornamelijk bepaald door de lithografische techniek, zoals die door drukker Mourlot voor galerie en uitgeverij Maeght werd toegepast. Het was de tijd van lithoboeken van Picasso, Braque, Miró en later Bram van Velde. Delaunay echter paste deze reproductietechniek niet toe voor de gedichten van Tzara, maar maakte originele schilderingen. Voor dit boek, Le fruit permis, uitgegeven in 1956 door Caractères in Parijs maakte zij vier van zulke gouaches.

Simultanisme

Sonia Terk was afkomstig uit Gradizhsk in de Oekraïne en kwam via Sint Petersburg in 1905 naar Parijs waar zij huwde met een galeriehouder, Wilhelm Uhde. Stond zij al in contact met de Franse en Russische avant-garde, Uhde bracht haar in de directe kring van kunstenaars als Braque, Derain en Henri Rousseau le douanier. In 1910 hertrouwde zij met de schilder Robert Delaunay. Samen met hem ontwierp ze een kleurentheorie, gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek waaruit bijvoorbeeld bleek dat blauw naast groen voor ons oog anders is dan blauw naast rood en dat sommige kleurcontrasten een schijn van beweging veroorzaken. Het 'simultanisme' van het echtpaar Delaunay werkte met kleurcontrasten en dissonanten. Daarvoor gebruikten zij eenvoudige basisvormen zoals de cirkel en het vierkant.

Aanvankelijk ontworstelde Sonia Delaunay zich aan de traditionele indeling van schilderijen door een ander medium te kiezen, namelijk borduurwerk voor wandtapijten. Zo kon zij de lijn loslaten en kiezen voor kleurvlakken, waarbij zij de kleuren van Rousseau voor ogen had (zij lette dus op het kleurgebruik, terwijl anderen hem beoordeelden op zijn naieve stijl). Zij heeft duizenden variaties bedacht op de basisvormen en alles wat binnen handbereik lag ermee gedecoreerd. Eerst binnenshuis: quilts, boekbanden, kisten en kleding. Later ook voor buiten de eigen woning: kostuums voor films, toneel- en balletgezelschappen (de Ballets Russes), gordijnen, tapijten. Ze leverde ontwerpen voor de firma van Metz & Co., ja, zelfs een Citroën moest eraan geloven. De effecten zijn soms vergelijkbaar met die van de Duitse Bauhaus-beweging en een criticus merkte op dat Delaunay in haar ééntje in Frankrijk bereikte, waar men in Duitsland een hele school voor nodig had. Haar eerste simultanistische werk was een quilt voor haar zoon Charles in 1911. Het is een opmerkelijk werk, vooral omdat het feitelijke kubisme van Picasso en Braque's collages nog moest beginnen.

Dada

Dichter Tristan Tzara werd geboren in Roemenië, schreef de eerste dadaïstische teksten in Zürich en bracht de beweging van Dada in 1919 met zich mee naar Parijs. Sonia Delaunay onderhield met hem een levenslange vriendschap, die begon nadat Robert Delaunay een bijdrage leverde voor het tijdschrift Dada. Tzara schreef speciaal voor Delaunay een gedicht bij de opening van haar boetiek Simultané op de internationale art-decobeurs van 1925. De dada-beweging werd als nihilistisch bestempeld, vanwege de systematische aanval op grammatica en woordbetekenis. Tzara was geïnteresseerd in primitieve uitdrukkingsmogelijkheden, maar zou zich later tot surrealist en nog later tot lyrisch dichter ontwikkelen. Hij was een aanhanger van de communistische partij; ook was hij actief in het verzet in de Tweede Wereldoorlog.

Na de Tweede Wereldoorlog illustreerde Sonia Delaunay twee boeken van Tzara. Dit eerste bevat negen gedichten en stamt uit 1956. Delaunay koos voor de illustraties de pochoir-techniek en gebruikte dus sjablonen waaruit het te schilderen vlak is weggesneden. Voor iedere kleur werd een sjabloon gemaakt en de combinatie moest dus van te voren als geheel worden overdacht. Die sjablonen liet zij meestal door anderen vervaardigen; het inschilderen met plakkaatverf (in andere boeken ook aquarel) is handwerk en dat deed ze zelf. De randen zijn wat rafelig, want zij wilde het handwerk benadrukken door mechanische lijnen te vermijden. Hier en daar zijn begrenzingen en vlakken zichtbaar met een penseel bijgewerkt, de kleuren dekken niet overal waardoor het geheel transparant blijft, de kleuren zijn nog steeds buitengewoon fris, levendig, intens, dartel zelfs en overtuigend. De typografie van het boek is niet opzienbarend. De oplage bedraagt zestig exemplaren. Dit is nummer 10 met de handtekeningen van Delaunay en Tzara.

Bibliografische beschrijving

Beschrijving: Le fruit permis : poèmes / Tristan Tzara ; avec quatre compositions au pochoir de Sonia Delaunay. - Paris : Caractères, [1956]. - 56 p. : ill. ; 29 cm
Drukker: Caractères (Parijs)
Oplage: 60 exemplaren
Exemplaar: Nummer 10 van de 60 op Marais
Bijzonderheid: Gesigneerd door auteur en kunstenaar
Bibliografie: Bénézit 4-390 ; Monod 10799
Aanvraagnummer: Koopm K 345

Literatuur

  • Stanley Baron, Jacques Damase, Sonia Delaunay: The life of an artist. London, Thames and Hudson, 1995
  • Sherry A. Buckberrough, Susan Krane, Sonia Delaunay: A retrospective. Buffalo, NY, Albright-Knox Art Gallery, 1980
  • François Buot, Tristan Tzara, l'homme qui inventa la révolution Dada. Paris, Grasset, 2002
  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voices and visions. The Koopman Collection and the Art of the French Book. The Hague, Koninklijke Bibliotheek, National Library of the Netherlands; Zwolle, Waanders, 2009
  • Paul van Capelleveen, Sophie Ham, Jordy Joubij, Voix et visions. La Collection Koopman et l'Art du Livre français. La Haye, Koninklijke Bibliotheek, Bibliothèque nationale des Pays-Bas; Zwolle, Waanders, 2009
  • Dominique Desanti, Sonia Delaunay, magique magicienne. Paris, Ramsay, 1988
  • Michel Hoog, Robert et Sonia Delaunay. Paris, Éditions des Musées Nationaux, Palais du Louvre, 1971
  • Sonia Delaunay: Rythmes et coulours. Paris, Hermann, 1971
  • Sonia & Robert Delaunay. Paris, Bibliothèque Nationale, 1977

Gouache door Sonia Delaunay
Gouache door Sonia Delaunay

Gouache door Sonia Delaunay

Titelpagina
Titelpagina

Titelpagina

Gouache door Sonia Delaunay
Gouache door Sonia Delaunay

Gouache door Sonia Delaunay

Oplageverantwoording, gesigneerd door Tristan Tzara en Sonia Delaunay
Oplageverantwoording, gesigneerd door Tristan Tzara en Sonia Delaunay

Oplageverantwoording, gesigneerd door Tristan Tzara en Sonia Delaunay

Pagina 13
Pagina 13

Pagina 13