Filosofie, politiek en theologie
Gefingeerde titelpagina voor de TTP
Gefingeerde titelpagina voor Tractatus theologico-politicus

Daniel Heinsius: Operum historicorum collectio (1673): een van vele voorbeelden van gefingeerde titelpagina's van de Tractatus theologico-politicus

Titelpagina van de 'Reflexions curieuses d'un esprit des-interessé'
Gefingeerde titelpagina ´Reflexions curieuses d'un esprit des-interessé'

Gefingeerde titelpagina (Reflexions curieuses d'un esprit des-interessé) van een naar het Frans vertaalde Tractatus theologico-policicus (1678)

Gefingeerde titelpagina van 'La clef du sanitaire'
Gefingeerde titelpagina 'La clef du sanitaire'

Gefingeerde titelpagina (La clef du santaire) van een naar het Frans vertaalde uitgave van de Tractatus theologico-politicus [1678]

Vrij filosoferen

Waarom schreef Spinoza de TTP? Volgens Henri Krop is het uitgangspunt van Spinoza's politieke filosofie de vraag naar een door alle burgers gedeeld geloof, dat in een staat de grondslag vormt voor de publieke moraal (Krop, 2002, p. 9). Om deze levenswijze te rechtvaardigen, moest Spinoza de toenmalige situatie beschrijven en de gevaren die haar bedreigen analyseren. Hij gebruikte de Tractatus theologico-politicus:

  • om de politieke situatie van de Republiek te beschrijven;
  • om een publiek te bereiken voor de filosofie van de Ethica, waaraan hij al werkte;
  • om politiek en theologie nader te beschrijven.

Al in 1665 schreef Spinoza aan Henry Oldenburg waarom hij bezig was met een werk waarin hij de Bijbel wilde betrekken. Hij somde in die brief op dat hij

  1. zich wilde verzetten tegen de vooroordelen van theologen die filosofie in de weg staan;
  2. zich wilde bestrijden tegen beschuldigingen van atheïsme;
  3. verstandige mensen wilde aanmoedigen om te filosoferen en hij wilde dat de mensen kunnen zeggen wat zij denken.

In Spinoza's eigen voorrede gaf hij precies aan wat hem voor ogen stond en hoe hij dat zou aanpakken in het boek. Daarin zijn de punten uit de brief aan Oldenburg te herkennen.

Originele titelpagina van de Tractatus Theologico-Politicus
Originele titelpagina van de TTP

Een van de verschillende originele titelpagina's van de Tractatus theologico-politicus

Nederlandse vertaling van de Tractatus theologico-politicus
Nederlandse vertaling van de TTP

De eerste Nederlandse vertaling van de Tractatus theologico-politicus: De rechtzinnige theologant (1693)

Inhoud: bijgeloof & godsdiensten

Spinoza opende met een beschrijving van de gevaren van het bijgeloof, ontstaan door angst en onwetendheid. Door hoop en vrees doet de mens een beroep op de verbeelding en daardoor komt hij op waanvoorstellingen. Spinoza maakte hierin geen onderscheid tussen de mensen, want hij wist dat het nu eenmaal de natuur is van iedereen. Wanneer iemand iets onvoorstelbaars meemaakt, probeert hij een verklaring te zoeken door gebruik te maken van de verbeelding. Bijvoorbeeld wonderen worden verklaard door een godheid.

Rug van de TTP
Rug van de Tractatus theologico-politicus

Rug van een in perkament gebonden uitgave van de Tractatus theologico-politicus (1670)