Coornhert over verdraagzaamheid (3): de aard van geloof en ketterij

Een ketter is een gelovige die afwijkt van de ware leer. Alle Christenen – ook Coornhert – zijn het er over eens dat ketterij iets slechts is. Een veelheid van kerken is niet een nastrevenswaardige situatie. Het zou beter zijn als iedereen het ware geloof aan zou hangen.

Hendrick Goltzius, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Verkeerde Overtuiging leidt de wereld naar de hel', gravure en ets (1575-1581) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Hendrick Goltzius, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Verkeerde Overtuiging leidt de wereld naar de hel', gravure en ets (1575-1581) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Desondanks verschillen Coornhert en zijn tegenstanders fundamenteel wat hun aanpak van ketterij betreft. Katholieken en protestanten willen ketters vervolgen, Coornhert pleit voor verdraagzaamheid. Dit verschil komt voort uit hun opvattingen van geloof en ketterij.

Ketterij: een misdaad?

Katholieken en protestanten oordeelden niet mild over ketters. Het waren misdadigers, in hun ogen. Zij redeneerden als volgt. Het is erger een misdaad tegen God te begaan, dan een misdaad tegen een mens. Zelfs de kleinste misdaad tegen God dient dus zwaarder bestraft te worden dan de zwaarste misdaad tegen de mens. ‘Is het niet terecht dat men de moordenaar van een lichaam doodt?’ roept de katholieke gesprekspartner in Coornhert (2009d, p. 124). ‘En zou het dan onterecht zijn de moordenaar van een ziel te doden?’

Adriaan de Weerdt, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Huichelarij neemt de plaats in van vroomheid', gravure en ets (1604) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Adriaan de Weerdt, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Huichelarij neemt de plaats in van vroomheid', gravure en ets (1604) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Geloofstwisten gaan over bijkomstigheden

Dit roept de vraag op waar het om gaat bij godsdienst. Met hun praktijk van kettervervolging, lijkt het de katholieken en gereformeerden te gaan om de uiterlijke kenmerken van geloof. Ze dwingen mensen hun regels en ceremonies te volgen. Volgens Coornhert zijn deze echter maar bijkomstigheden:

‘Wij zijn zo druk met de vraag hoe wij met uiterlijke tekens hebben om te gaan. Waren wij allen maar net zo druk bezig om de wezenlijke dingen te begrijpen. Dan zouden wij elkaar gaan liefhebben, geduldig verdragen, met een goed voorbeeld verbeteren en elkaar niet door partijtwisten verbitteren’ (Coornhert, 2008, p. 50).

De essentie van godsdienst

Coornhert houdt er een spiritualistische opvatting van geloof op na. Daarbij gaat het niet om de uiterlijke kenmerken van een kerk. Het gaat Coornhert om het innerlijk van de gelovigen. Een ware gelovige dient God te eren boven alle andere schepselen, zegt hij (Coornhert, 1982, p. 224). De essentie van godsdienst bestaat uit vijf onderdelen: een waarachtig geloof en aanbidding, navolging, onderdanigheid en lofprijzing van God. Dit zijn allemaal geloofskenmerken die men kan individueel kan navolgen. Godsdienst is volgens Coornhert in essentie een innerlijke zaak.

Maarten van Heemskerck, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Geloof zuivert de harten van de mens met het bloed van Christus', gravure en ets (1557-1561) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Maarten van Heemskerck, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, 'Geloof zuivert de harten van de mens met het bloed van Christus', gravure en ets (1557-1561) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Juist omdat het geloof iets innerlijks is, kan het niet gedwongen worden. Het eigen geweten is onaantastbaar voor andere mensen. Iemand kan niet gedwongen worden iets oprecht te geloven. Alleen God kan een slecht geweten goed maken. ‘Niemand, alleen God zelf kan het geweten vormen: geen mens op aarde heeft macht, zeggenschap of heerschappij over andermans geweten.’ (Coornhert, 2009a, p. 62) Daarom zal dwang niet helpen ketterij uit te roeien.

De onzichtbare kerk

Het onderscheid tussen uiterlijke en innerlijke onderdelen van godsdienst, brengt Coornhert tot het idee van de zichtbare en onzichtbare kerk. Het katholicisme en protestantisme zijn zichtbare kerken. Zij onderscheiden zich van elkaar door hun regels en ceremonieën, oftewel hun uiterlijke kenmerken. In elke zichtbare kerk bevinden zich zowel ware gelovigen, als hypocrieten die alleen maar doen alsof zij God eren.

Twee zwaardvechters, 1552. Prent van Coornhert naar een ontwerp van Maarten van Heemskerck

Maarten van Heemskerck, gegraveerd door Dirck Volckertsz Coornhert, ´Twee zwaardvechters´, gravure en ets (1552) [bron: Rijksmuseum Amsterdam]

Dit argument toont de aard van Coornherts verdraagzaamheid aan. Verdraagzaamheid wil niet zeggen: onverschilligheid ten opzichte van het geloof van de ander. Coornhert heeft zijn hele leven kritiek geleverd op de denkbeelden van katholieken en gereformeerden. Maar hij streed altijd met argumenten, nooit met dwang. Geloof is iets geestelijks, en onwaar geloof dient alleen met geestelijke middelen bestreden te worden.