Spinoza, Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand

De Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand wordt gezien als een voorloper van Spinoza's Ethica. Deze editie stamt uit het vierde kwart van de zeventiende eeuw.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje:

Het oudste bewaard gebleven manuscript van de Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand van Spinoza werd in de zeventiende eeuw door een kopiist afgeschreven van twee oorspronkelijker versies, die beide verloren zijn gegaan: deze eerdere versies waren in het Latijn. De Nederlandse vertaling van de Korte verhandeling werd in de omgeving van Spinoza in Rijnsburg vervaardigd. Enkele marginale opmerkingen zijn waarschijnlijk gebaseerd op latere bewerkingen door Spinoza van een van de verloren gegane versies.

Over de zeldzame handschriften van Spinoza

De enige twee bewaard gebleven afschriften van de 17de-eeuwse manuscript-vertaling Korte verhandeling van God, de mensch en desselvs welstand vindt u bij de KB. Wetenschappers denken dat het gaat om één van de vroegste werken van Spinoza rond 1660. Dit zou een voorstadium (ook wel voorontwerp genoemd) zijn van zijn Ethica, maar nog niet in de mathematische vorm waarin dit werk later is uitgegeven. De originelen waarvan deze twee in de KB bewaarde afschriften zijn gemaakt zijn mogelijk verloren gegaan.

Het ene handschrift is het 18de-eeuwse afschrift van de hand van de Amsterdamse arts Johannes Monnikhoff (1707-1787). Dit handschrift staat bekend als hs B onder de titel Ethica of zedeleer aanvraagnummer 75 G 16. Pas in 1972 werd het tweede deel dat bij dit handschrift hoort ook ontdekt aanvraagnummer 135 C 22.

Het andere handschrift is bekend als hs A onder de titel Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand [aanvraagnummer 75 G 15]; dit is het handschrift dat u hier kunt bekijken. Eind negentiende eeuw werd het 17de-eeuwse manuscript ontdekt dat Monnikhoff aan zijn afschrift ten grondslag had gelegd: dit manuscript is in de 17de eeuw afgeschreven van twee oorspronkelijker versies die beide verloren zijn gegaan.

Uitgaven van de handschrift A en B

De Korte verhandeling was niet opgenomen in de Opera posthuma die in 1677 werden uitgegeven door Jarich Jelles (ca. 1619-1683).

De eerste druk van de Korte verhandeling vond plaats in 1862 door de Nederlandse letterkundige en polemist Johannes van Vloten (1818-1883), in het Supplementum bij de Opera quotquot reperta sunt, Hagae Comitum, op grondslag van hs. B met inzage van hs. A. In 1869 verzorgde Carl Schaarschmidt een tweede uitgave die uitsluitend berustte op het manuscript van jurist en dichter mr. Adrianus Bogaers (1795-1870).

Na de editie van Van Vloten verzorgde Carl Schaarschmidt in 1869 een tweede uitgave van de Korte verhandeling die uitsluitend berustte op het manuscript van Bogaers. In 1986 werd de Korte verhandeling uitgegeven in een kritische Italiaans-Nederlandse editie: Korte verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand. Breve trattato su Dio, l'uomo e il suo bene, vertaald, ingeleid en becommentarieerd door Filippo Mignini. Twee latere Nederlandse hertalingen zijn: Jan Knol, Korte verhandeling over God, de mens en zijn geluk (2011) en Rikus Koops, Korte Verhandeling van God, de mens en zijn welstand (2012).

Beschrijving van het handschrift A:

Benedictus de Spinoza, 'Korte verhandeling van God, de mensch, en deszelvs welstand. Godgeleerde staatkundige verhandelinge. Nauwkeurige en nootsakelyke aenmerkingen tot beeter verstant van dit boek'.
Datering: vierde kwart van de zeventiend eeuw.
Papier, 433 fol, ca. 210x163 mm. Aangetast door inktvraat. Contemporaine halfperkamenten band. Datering band: ca. 1700. Kopie naar vertalingen uit het Latijn. Met later geschreven titels en aantekeningen door Johannes Monnikhoff (1707-1787). In 1870 geschonken, coll. Bogaers (Verslag KB, 1870, p. 4).
Aanvraagnummer KB hs. 75 G 15.