Bernardus Smytegelt, Het gekrookte riet, of Hondert-vyf-en-veertig predicatien over Mattheus XII: 20, 21., 1768

Jaar:
1768
Auteur:
Bernardus Smytegelt
Genre:

Het gekrookte riet en zal hij niet verbreeken, ende het rookende lemmet en zal hy niet uitblusschen, tot dat hy het oordeel zal uitbrengen tot overwinninge. Ende in zynen name zullen de heidenen hoopen. (Mattheus 12:20-21)

De STCN Basiscatalogus 18e eeuw is een ware goudmijn voor liefhebbers van het achttiende-eeuwse geloofsleven. In deze eeuw van het bevindelijke protestantisme nam de boekproductie op religieus terrein een grote vlucht. Om het innerlijke godsdienstige leven, de zogenoemde bevindelijkheid, te voeden was leesvoer nodig. Heel veel leesvoer, zo blijkt uit een peiling van de STCN voor de jaren 1701 tot 1800. De zoekterm ‘praktische theologie’ levert ruim 2800 treffers op (februari 2003). Verreweg de meeste auteurs blijken van protestantse huize. Dat is niet verwonderlijk: de gereformeerde kerk vervulde sinds de Reformatie een publieke taak en had zich gaandeweg tot dominante geloofsrichting ontwikkeld in de Republiek.

De institutionalisering van het protestantse geloofsleven kende echter een keerzijde. Voor vele gelovigen was de van overheidswege gepropageerde religie niet doorleefd genoeg. Vanaf de late zeventiende eeuw deden zich dan ook piëtistische geluiden horen, culminerend in een ‘beweging’ die te boek staat als de Nadere Reformatie.

De preek werd beschouwd als een belangrijk middel ter opwekking van innerlijke vroomheid en ter bevordering van een godsvruchtige levenswandel. In de STCN vinden we (februari 2003) ruim 1200 titels van gedrukte preken; slechts een klein aantal is vertaald uit het Engels, Frans of Duits. De Nadere Reformatie was ontegenzeggelijk een internationaal fenomeen, maar in ieder land afzonderlijk kreeg zij gestalte naar de eigen taal en gewoonte.

In Middelburg maakte ene Maria Booter aantekeningen van de preken van haar favoriete predikant, dominee Bernhart Smytegelt (1665-1739). Af en toe hielp hij haar een handje met als gevolg dat na zijn dood een reeks van preken (of ‘leer-redenen’) in druk kon worden uitgegeven. De reputatie van ‘Vader Smytegelt’ als indringende vertolker van Gods Woord was inmiddels legendarisch. Zijn stem klonk ‘als eene klok, die het kerkgebouw tot in de hoeken vervulde’. Met grootse gebaren zette Smytegelt - in weerwil van zijn kanselangst - zijn preken kracht bij. Een biograaf weet te melden dat dit alles hem uiteindelijk op een hernia kwam te staan.

De bundel Het gekrookte riet (Den Haag/ Middelburg 1744; 2e druk 1768) kan als Smytegelts meest duurzame erfenis gelden. Nog in 1929 verscheen een herdruk van dit werk. Het ‘gekrookte riet’ fungeert als metafoor voor ‘de eerstbeginnende in het geloof’ die nog altijd wankel en onzeker is. Maar liefst 145 keer varieerde Smytegelt van 1720 tot 1734 op dit thema. Aldus hoopte hij de kwetsbare gelovige te sterken in zijn streven naar een godzalig leven. Het riet mag dan wel gekrookt (geknakt) zijn, zwak en onwillig, maar – zo verzekerde Smytegelt zijn toehoorders - breken zou het onder Gods goedhartige en troostende leiding nooit en te nimmer.

Marianne Roobol

STCN-beschrijving

Smytegelt, Bernardus
Het gekrookte riet, of Hondert-vyf-en-veertig predicatien over Mattheus XII: 20, 21. By Bernardus Smytegelt. 2nd impr.
'sGravenhage, P. van Thol, wed. O. van Thol and zoon, Middelburg, wed. A.L. Callenfels and zoon, wed. M.H. Callenfels, 1768.
4o: 2 vols [1: -24 34(-34) A-4M4 4N1 2: 4 22 A-4G4 4H2]
Vingerafdruk: 1: 176804 - a1 2 ien : *a2 3 poet - b1 A w : b2 4M3 $daar$in$zyn
2: 176804 - a1 *2 $ : a2 2
2 We - b1 A d : b2 4H2 zes$dood Koninklijke Bibliotheek 1004 D 37-38 (record in STCN)