Kvnst der Stver-Lvyden

Jaar:
1661
Auteur:
Cornelis Jansz. Lastman

In 1913 werkte Frits Lugt mee aan de organisatie van de Eerste Nederlandsche Tentoonstelling op Scheepvaartgebied (E.N.T.O.S.), gehouden aan de noordzijde van het IJ in Amsterdam. Hier trok Willem van de Velde’s tentoongestelde schilderij De Scheepsraad aan boord van de Eendracht op 24 mei 1665 zijn aandacht. Ruim 50 jaar later, in 1965, was Lugt in staat het werk te kopen voor zijn eigen collectie. Het was wellicht ter aanvulling van zijn lang geanticipeerde aanwinst dat Lugt gedurende de Sotheby veiling op 19 februari 1968 een aantal handboeken voor zeevaarders aankocht, te weten Abraham de Graaf’s Seven boecken van de groote zeevaert (1658), Cornelis Jansz. Lastman’s Kvnst der stver-lvyden (1661) en Klaas de Vries’ Schat-kamer ofte konst der stuurlieden (1777).

Hoewel alle drie de exemplaren in uitstekende staat verkeren is met name Lastman’s Kvnst der stver-lvyden een indrukwekkende aanwinst voor de collectie geweest. Ten eerste hebben de STCN-werkzaamheden aangetoond dat het gaat om een reeds onbekende editie van Lastman’s handboek voor zeevaarders, waarvan de vroegst bekende editie in de Short-Title Catalogue Netherlands uit 1648 dateert. De editie in de collectie Lugt werd in 1661 uitgegeven door Pieter Karsseboom, Lastman’s schoonzoon, en werd nog niet eerder beschreven. Daarbij is dit exemplaar verrijkt met een kalligrafische titel en doorschoten met ruim 600 pagina’s aantekeningen en getekende figuren die het een en ander onthullen over het gebruik van Lastman’s uitgave in de zeventiende eeuw.

Lastman’s Kvnst der stver-lvyden vervulde gedurende de zeventiende eeuw een belangrijke rol in het klaslokaal waar het navigeren op zee werd onderwezen door oud-schippers en stuurlui. Lastman, die in 1626 zelf schipper was geweest aan boord van de Pascaert, was vanaf 1619 examinator van de stuurlieden van de VOC en runde een privéschool (‘De Vergulde Graedboogh’) waar leerlingen zich konden voorbereiden op de examens. In de loop van de zeventiende eeuw kwamen er steeds meer mogelijkheden om maritiem onderwijs te volgen bij, met name in de grote havensteden, waarbij zeevaartkundige werken zoals die van Lastman tot lesmateriaal dienden. Lugt’s exemplaar verduidelijkt het educatieve gebruik van Lastman’s teksten wel heel expliciet. Een nadere inspectie van de aantekeningen verduidelijkt dat het gaat om vraagstukken, oefeningen en problemen die waren bedacht door Simon Backer, een schoolmeester in Burg op Texel. Het navigeren zat de Backer’s in het bloed: Simon’s broer, Gerrit Evertsen, was onderwijzer in Graft en onderhield nauwe contacten met VOC-adviseur en onderwijzer Dirck Rembrandtsz van Nierop. De vraagstukken waren echter bedoeld voor Simon’s zoon Claas die zich al op zeventien-jarige leeftijd over de complexe problemen boog.

Literatuur:
Buijs, H., Buvelot, Q., Reitsma, E. et al., A choice collection. Seventeenth-century Dutch paintings from the Frits Lugt Collection, Zwolle: Waanders, 2002.
Prak, M. ‘Loopbaan en carriere in de Gouden Eeuw’, De zeventiende eeuw. Cultuur in de Nederlanden in interdsciplinair perspectief 27 (2011) 2.
Rijks, M. (red.), The correspondence of Dirck Rembrandtsz van Nierop (1610-1682), Den Haag: KNAW, 2012.

STCN-beschrijving:
Kunst der stuurluiden
Kvnst der stver-lvyden. By Cornelis Jansz. Lastman. ; Corrected enlarged edition by P. Karsseboom
Amsterdam, for P. Karsseboom, [not before 1661]
4°: *2 A-2F4 2G2
Vingerafdruk: 000004 - a1=a2 *2 stae - b1 A o : b2 2G n,$
Fondation Custodia: OBL-825 (record in STCN)