Jan Huyghen van Linschoten (1563-1611)

Jan Huyghen van Linschoten was nog maar net 16 toen hij besloot dat het tijd was het ouderlijk nest te verlaten. Reizen wilde hij, de wereldzeeën bevaren, nieuwe gebieden ontdekken. Dat bracht hem in Portugal, later naar Azië en hij groeide uit tot een koopman en ontdekkingsreiziger van formaat. Zijn reiservaringen legde Huyghen van Linschoten vast in Itinerario. Voyage ofte Schipvaert van Jan Huyghen van Linschoten naer Oost ofte Portugaels Indien. Met het boek legde hij voor Nederland de zeeweg naar Azië open. Het zou nog tientallen jaren gelden als de belangrijkste bron van informatie over de Aziatische handelsroute.

Met de Portugezen naar India

In december 1579 vertrok Jan Huyghen naar Spanje om zich daar verder te bekwamen in de koopmanskunst. De commerciële ambities van de avontuurlijk ingestelde Haarlemse notariszoon reikten echter veel verder dan de grenzen van het Iberisch schiereiland. In zijn jacht naar fortuin kreeg hij het vertrouwen van de aartsbisschop van Goa (in India), waardoor hij als eerste Nederlander inzicht kon krijgen in het enorme koloniale rijk dat Portugal in het Verre Oosten had opgebouwd.

Reisverhaal als prachtboek

Teruggekeerd in Nederland verkocht Van Linschoten zijn reisverhaal aan de Amsterdamse uitgever Cornelis Claesz, die het in 1596 in een prachtig met kaarten en prenten geïllustreerd boek publiceerde. Het Itinerario is meer dan een reisverhaal alleen: naast het relaas van de omzwervingen van de auteur op de Azoren, in Portugal en Indië zijn in het boek ook twee andere werken van Van Linschoten opgenomen: Beschryvinghe van de gantsche custe van Guinea en het Reys-gheschrift vande navigatien der Portugaloysers in Orienten.

Geheime zeilaanwijzingen ontvreemd

De betekenis van dit eerste Nederlandse overzichtswerk over Indië ligt in de waardevolle zeilaanwijzingen waarop Van Linschoten de hand had weten te leggen: informatie die alleen in de geheime Portugese bestuursarchieven te vinden was en die hij, misbruik makende van het vertrouwen dat in hem was gesteld, blad voor blad had gekopieerd. Zo kwam in één keer de door de Nederlanders zeer gezochte zeeroute naar Indië en tussen de Aziatische zeehavens onderling binnen handbereik. Te meer omdat Van Linschoten ook in het bezit was gekomen van delicate nautische gegevens over de stromingen, dieptes, eilanden en zandbanken, kennis die voor een veilige navigatie absoluut noodzakelijk was. Alles werd bovendien verduidelijkt met kustprofielen en kaarten die voor die tijd ongekend nauwkeurig waren.

Itinerario ontsluit handelsroute naar Indië

Door onderzoek, studie en oefening hadden de Nederlandse stuurlieden zich op de grote vaart naar het Verre Oosten voorbereid. Al vanaf 1580 waren er verschillende buitenlandse handboeken in vertaling beschikbaar gekomen, waarin de navigatietechniek op de oceaanvaart tot in details werd uitgelegd. Ook cartografisch waren de horizonten verruimd. In een tijdsbestek van nauwelijks tien jaar werd het nautisch domein van de Nederlandse stuurman geperfectioneerd en uitgebreid tot de Middellandse Zee en het gehele gebied tussen de Canarische Eilanden en Rusland. De publicatie van het Itinerario in 1596 voegde een ontbrekende schakel toe: een echte vaar- en handelsroute naar Indie. Een handelsrijk overzee was het gevolg.

Route om de noord

De reis naar Indië duurde erg lang, omdat de schepen om Afrika heen moesten varen en vervolgens weer naar het noorden. Als de aarde rond is, dan moet er vanuit de havens in West-Europa toch een kortere route zijn via de Noordpool? Deze vraag hield ook Van Linschoten bezig. In 1594 en 1595 nam hij deel aan de eerste twee expedities van Willem Barentsz naar het noorden. Verder dan de westkust van Nova Zembla kwamen de schepen niet vanwege het ijs, maar dit was toch een hele prestatie. Het verslag van deze reizen publiceerde hij in 1601 met de titel Voyagie, ofte schip-vaert, van Ian Huyghen van Linschoten, van by Noorden om [...]

Van Linschotens boeken

Terug in Nederland trad Jan Huyghen in dienst als thesaurier voor de stad Enkhuizen. Dankzij deze betrekking ontbrak het hem niet aan geld. Nu was de tijd aangebroken om zijn reiservaringen op schrift te zetten. Achtereenvolgens verschenen het Itinerario (1595/96), gebundeld met het Reys-gheschrift *(1595), *Een seker extract ende sommier van alle de renten [...] en incomsten des Coninghs van Spaengien (1596) en de Beschrijvinghe van de gantsche custe van Guinea (1596). In 1601 verscheen de Voyagie. De KB bezit deze eerste uitgaven. Jan Huyghen van Linschoten overleed op 8 februari 1611. De nalatenschap werd verdeeld over zijn familie. Behalve zijn publicaties is er van deze pionier weinig tastbaars behouden gebleven.

De Linschoten-Vereeniging heeft tussen 1910 en 1939 het Itinerario opnieuw uitgegeven, zestien jaar later gevolgd door een herdruk. Alle uitgaven van de Linschoten-Vereeniging zijn gedigitaliseerd en opgenomen in het Geheugen van Nederland.

Dit dossier is een licht bewerkte versie van de tekst ‘Van zeehelden en avonturiers’ bij de Linschoten-website in het Geheugen van Nederland.

Literatuur

Links

Jan Huygen in de ton / John R. Brozius, 1995

Jan Huygen in de ton / John R. Brozius, 1995

Itinerario, voyage ofte schipvaert van Jan H. van Linschoten naer Oost ofte Portugaels, 1596

Itinerario, voyage ofte schipvaert van Jan H. van Linschoten naer Oost ofte Portugaels, 1596

Civil and corrupt Asia : image and text in the Itinerario and the Icones of Jan Huygen van Linschoten / Ernst van den Boogaart, 2003

Civil and corrupt Asia : image and text in the Itinerario and the Icones of Jan Huygen van Linschoten / Ernst van den Boogaart, 2003

Souffrir pour parvenir : de wereld van Jan Huygen van Linschoten / onder red. van Roelof van Gelder, Jan Parmentier en Vibeke Roeper, 1998

Souffrir pour parvenir : de wereld van Jan Huygen van Linschoten / onder red. van Roelof van Gelder, Jan Parmentier en Vibeke Roeper, 1998

Het verheven en verdorven Azië : woord en beeld in het Itinerario en de Icones van Jan Huygen van Linschoten / [bew.] Ernst van den Boogaart, 2000

Het verheven en verdorven Azië : woord en beeld in het Itinerario en de Icones van Jan Huygen van Linschoten / [bew.] Ernst van den Boogaart, 2000