Concertgebouworkest

Het Concertgebouw en het Koninklijk Concertgebouworkest vierden in 2013 hun 125-jarig bestaan. Op 3 november 1888 had het orkest zijn eerste officiële uitvoering voor publiek gegeven.

Het Concertgebouw

Het laten verrijzen van een concertgebouw gebeurde in 1881 op initiatief van de Amsterdamse burgerij. De ontwerper was architect Adolf van Gendt, die in de ‘Weens classicistische’ stijl te werk ging. Hij plaatste bovenop het dak van de Grote Zaal de lier, die nog altijd te zien is in het logo van het Concertgebouw. Eind 1886 was het Concertgebouw voltooid, maar pas op 11 april 1888 werd het feestelijk ingewijd. De Grote Zaal is beroemd geworden om zijn akoestiek, die het orkest een unieke en kenmerkende klank geeft.

Het Concertgebouworkest

Mede dankzij uitstekende dirigenten verwierf het Concertgebouworkest wereldwijde faam.
De eerste orkestdirecteur en dirigent was Willem Kes, die met ‘veel energie en kunde en vakliefde’ het orkest leidde. In 1895 werd hij opgevolgd door de 24- jarige pianist Willem Jozef Mengelberg. Hij was een bijzonder dirigent en een groot hervormer. Onder zijn leiding groeide het orkest uit tot een sterk ensemble en maakte het Amsterdam tot een internationaal centrum voor muziek. Mengelberg nodigde eersterangs solisten en gastdirigenten uit binnen- en buitenland uit en bevorderde kunstreizen over de grenzen.

Tweede Wereldoorlog

De oorlogsjaren drukten zwaar hun stempel op het orkest. Vanaf april 1941 werd het orkest ‘geariseerd’ en moesten de zeventien joodse orkestleden moesten vertrekken. Veertien van hen zouden de oorlog overleven.
De oorlog betekende tevens het einde voor het ‘Mengelberg-imperium’. Velen vonden dat hij zich te gemakkelijk neerlegde bij de eisen van de bezetter, zoals het niet meer uitvoeren van werken - als ‘Entartete Kunst’bestempelde muziek - door joodse componisten. Hoewel hij bleef dirigeren, had hij de sympathie van veel Nederlanders verloren.

Van Beinum

Mengelberg werd na de oorlog opgevolgd door Eduard van Beinum. Hij wist het zwaar getroffen Concertgebouworkest, dat ook afscheid had moeten nemen van de Duitsgezinde musici, weer op te bouwen en zijn zelfvertrouwen terug te geven.

Haitink, Chailly en Jansons

Helaas overleed Van Beinum al in 1959. Zijn opvolger was de jonge Bernard Haitink, onder wiens leiding het Concertgebouworkest een indrukwekkend oeuvre opbouwde en grote successen in het buitenland behaalde. 27 jaar zou Haitink als chef-dirigent van het orkest aanblijven.
In 1988 trad Riccardo Chailly aan als de eerste niet-Nederlandse chef-dirigent. Hij bouwde de traditie van het orkest verder uit en koos daarvoor eigentijds repertoire, tot grote waardering van het publiek. Na Chailly’s vertrek volgde Mariss Jansons hem in 2004 op. Jansons noemde het orkest ‘geraffineerd’ door de uitvoeringen ‘met een nobele klankcultuur’.

Beroemde componisten

Tijdens het 125-jarig bestaan van het Concertgebouworkest hebben meer dan 250 componisten in Amsterdam hun eigen stukken gedirigeerd, onder wie Gustav Mahler. Wereldberoemde musici als Béla Bartók, Igor Stravinsky, Serge Rachmaninoff en Arnold Schönberg traden in het Concertgebouw op.

Andere muziekgenres en evenementen

In de loop der jaren verbreedde het Concertgebouw zijn culturele horizon. Reeds vanaf de jaren dertig klonk er jazz in de Grote Zaal. Beroemdheden als Duke Ellington, Louis Armstrong en Josephine Baker traden er op. Andere beroemde artiesten als Benjamin Britten, Leonard Bernstein, Yehudi Menuhin, Maria Callas, Edith Piaf, Frank Sinatra en vele anderen betraden het podium.
In het Concertgebouw vinden jaarlijks zo’n 900 evenementen plaats. Dan gaat het om balletvoorstellingen, congressen, kerkdiensten, feesten en uitvaartplechtigheden, modeshows, landenfestivals, bokswedstrijden en diners. Eén keer zelfs een voetbalwedstrijd ter gelegenheid van het afscheid van Aron Winter in 2003. Vanaf de jaren tachtig is het Concertgebouw een van ‘s werelds drukst bezette en bezochte concertzalen.

Hoogtepunten

Gebouw en Orkest vierden in 1988 het eeuwfeest. Ter gelegenheid daarvan ontving het Concertgebouworkest het predicaat ‘Koninklijk’ als erkenning voor een eeuw vakmanschap.
Tijdens het Mahler Feest in 1995 werd het gehele symfonische en vocale oeuvre van Gustav Mahler uitgevoerd in samenwerking met de Wiener en de Berliner Philharmoniker, gedirigeerd door Bernard Haitink, Riccardo Chailly, Claudio Abbado en Riccardo Muti. Dit vond plaats 75 jaar na het eerste Mahler-festival in Amsterdam, dat Willem Mengelberg organiseerde.
In 2008 riep het Engelse muziektijdschrift Gramophone het Koninklijk Concertgebouworkest uit tot ‘beste orkest ter wereld’.

Jubileumjaar

Met zijn ‘fluwelen’ strijkers, ‘gouden’ koperklank en het als ‘typisch Nederlands’ omschreven timbre van de houtblazers, hoort het Koninklijk Concertgebouworkest tot de wereldtop van beroemde orkesten.
Dit jaar maakt het orkest een wereldtournee en geeft 48 concerten in 30 steden op 5 continenten. Onder leiding van Mariss Jansons presenteert het orkest zich telkens op het hoogste niveau. Om aan te sluiten bij de titel van een van de hiernaast afgebeelde boeken: Bravo!

De KB bezit veel boeken over het Concertgebouw en het Concergebouworkest. Een aantal daaarvan is te vinden in de Leeszaal van Nederland.

Literatuur

Links

Bravo! : 125 jaar Het Concertgebouw en Koninklijk Concertgebouworkest / red. Michel Khalifa, 2013

Bravo! : 125 jaar Het Concertgebouw en Koninklijk Concertgebouworkest / red. Michel Khalifa, 2013. Aanvraagnummer: 4317115

 Het Concertgebouw orkest in beeld / samenst. Louis Metz, 1955

Het Concertgebouw orkest in beeld / samenst. Louis Metz, 1955. Aanvraagnummer: 2305816

De klank als handschrift : Bernard Haitink en het Concertgebouworkest / Jan Bank en Emile Wennekes, 2006

De klank als handschrift : Bernard Haitink en het Concertgebouworkest / Jan Bank en Emile Wennekes, 2006. Aanvraagnummer: 1048385

Concertgebouworkest in diamant : 1888-1948 / G.K. Krop, 1949

Concertgebouworkest in diamant : 1888-1948 / G.K. Krop, 1949. Aanvraagnummer: 1080 B 44

Concertgebouw & Koninklijk Concertgebouworkest, Amsterdam / Henriette Posthuma de Boer, 2003

Concertgebouw & Koninklijk Concertgebouworkest, Amsterdam / Henriette Posthuma de Boer, 2003. Aanvraagnummer: 2241436

50 jaar Concertgebouw : 1888-1938 / door Rudolf Mengelberg, 1938

50 jaar Concertgebouw : 1888-1938 / door Rudolf Mengelberg, 1938. Aanvraagnummer: 925 A 20

Is alles hier klassiek? : 100 jaar Concertgebouw/orkest / Miek Dorrestein [tekst] en Alex de Wolf [ill.], 1988

Is alles hier klassiek? : 100 jaar Concertgebouw/orkest / Miek Dorrestein [tekst] en Alex de Wolf [ill.], 1988. Aanvraagnummer: 4010960