De Fabrieksbode

Geschenk van DSM, Heerlen
Verwerving: 2001
Datering: 1882-2001
Aanvraagnummer: T 11379

Met 121 jaargangen is De Fabrieksbode van de Delftse vestiging van DSM het langst onafgebroken verschenen bedrijfsblad ter wereld. Met een vermelding in het Guinness Book of Records kan met recht gesproken worden van een monument. De eerste De Fabrieksbode kwam uit op 24 juni 1882 om daarna tot medio 2001 onafgebroken te verschijnen. Eerst als weekblad, later als veertiendaagse editie en de laatste jaren als maandblad. Met de verschijning van het laatste nummer in september 2001 is een tijdperk afgesloten. Om hier op gepaste wijze bij stil te staan, besloot DSM de complete editie van De Fabrieksbode aan te bieden aan de Koninklijke Bibliotheek.
Met dit tijdschrift streefde de sociaal geïnspireerde directeur en oprichter van de Nederlandsche Gist- & Spiritusfabriek, Jacobus Cornelis van Marken (1845-1906) naar toenadering en verbetering van de onderlinge communicatie tussen bedrijf en werknemers. De praktijk verloopt echter anders. De Fabrieksbode is vooral de spreekbuis van Van Marken. Artikelen ter ‘educatie’ en ‘morele verheffing’ nemen een belangrijke plaats in.

De gistfabriek is een micromaatschappij: behalve voor werk zorgt het bedrijf ook voor wonen, voor onderwijs, voor winkels en voor ontspanning. Na het overlijden van Van Marken in 1906 verandert de toon. Waar Van Marken een nogal vaderlijke stijl hanteerde, is de aanspreekvorm opeens zakelijker. De afstand tussen directie en medewerkers lijkt te groeien.
Echte inhoudelijke kritiek op het gevoerde beleid verschijnt pas voor het eerst in het jaar 2000. Tijdens een grote reorganisatie die de DSM-vestiging in Delft treft, geven medewerkers ongezouten hun mening. Na 120 jaar is Van Markens streven naar tweerichtingsverkeer serieus tot stand gekomen.
Ongeveer tegelijkertijd houdt De Fabrieksbode op te verschijnen. Het interne medialandschap en de communicatiestructuren binnen DSM in Delft zijn zodanig veranderd, dat middelen als internet en intranet een belangrijker rol in de onderlinge contacten hebben ingenomen. Toch heeft De Fabrieksbode gedurende meer dan een eeuw zijn werk gedaan. De complete set van dit blad in de Koninklijke Bibliotheek getuigt daarvan. (RS)

Literatuur

Jannie ter Haar-Kruize, De Fabrieksbode als spiegel van maatschappelijke veranderingen. Een 120-jarige geschiedenis van het eerste en oudste bedrijfsorgaan ter wereld (1882-2001). Gouda 2003. Ongepubliceerde scriptie Open universiteit Nederland
Bouwe Hijma, ‘Marken, Jacobus Cornelis van’, in: Biografisch woordenboek van het socialisme en de arbeidersbeweging in Nederland. Dl. 4. Amsterdam 1990, p. 137-141.