Vredespaleis

Al meer dan een eeuw is het Vredespaleis een markant monument in Den Haag; jaarlijks komen er duizenden toeristen. Hoe is het Vredespaleis daar terechtgekomen?

Oprichting van een internationaal gerechtshof

In 1899 werd in Den Haag op initiatief van de Russische tsaar Nicolaas II de Eerste Internationale Vredesconferentie gehouden. Dat gebeurde in Nederland, traditioneel een land dat zich neutraal opstelde én het vaderland van Hugo de Groot, de grondlegger van het moderne volkenrecht.
Op de conferentie werd besloten tot de oprichting van een Permanent Hof van Arbitrage te Den Haag. Dat zou bemiddelen bij geschillen tussen staten om tot vreedzame oplossingen te komen. In 1901 werd dit Hof opgericht en het kreeg een tijdelijk onderdak aan de Prinsengracht 71.

Andrew Carnegie

De bouw van een representatieve behuizing werd in 1903 mogelijk na een schenking van anderhalf miljoen dollar door de Schots-Amerikaanse staalmagnaat en filantroop Andrew Carnegie. Voorwaarde was dat er naast het Permanent Hof van Arbitrage een bibliotheek voor internationaal recht zou verrijzen.
Carnegie doneerde genereus aan projecten op het gebied van opvoeding, welzijn en vrede. Zo hechtte hij veel belang aan een voor ieder vrij toegankelijke bibliotheek; wereldwijd financierde hij de bouw van 2500 bibliotheken. De Carnegie Endowment for International Peace in Washington en de in 1911 opgerichte Carnegie Stichting Heldenfonds Nederland herinneren in hun benaming aan zijn filantropie.

De Carnegie Stichting

Op 7 oktober 1903 kwam men overeen de Carnegie Stichting op te richten. De doelstelling luidde:‘the erection of a Court House and Library for the Permant Court of Arbitration’. Na veel onderhandelen viel uiteindelijk de keuze op het landgoed Zorgvliet aan de Scheveningseweg als locatie voor deze Temple of Peace. Op Zorgvliet had eerder het zomerpaleis ‘Buitenrust’ gestaan van Anna Paulowna, echtgenote van koning Willem II.

Een ontwerp voor het Vredespaleis

De nieuwe stichting schreef een internationale prijsvraag uit om een ontwerp voor het gebouw te laten maken. Veel architecten, onder wie Berlage, de Fin Eliel Saarinnen en de Oostenrijker Otto Wagner stuurden ontwerpen in. Een internationale jury, waarin onder meer P. Cuypers, ontving 216 ontwerpen. Opmerkelijk weinig moderne architecten hadden belangstelling getoond. Daardoor hadden de meeste inzendingen een conservatief karakter, met veel neo-stijlen en imitatiebarok. De niet echt enthousiaste jury kende uiteindelijk de prijs toe aan de Fransman Louis Cordonnier. Deze was geen totaal onbekende, want hij had voordien een ontwerp ingestuurd voor het beursgebouw in Amsterdam.

Afgeslankt ontwerp

Het oorspronkelijke ontwerp van Cordonnier, met maar liefst vier torens, werd overdadig en te kostbaar gevonden. In samenwerking met de Haarlemse architect J. van der Steur werd het ontwerp aan de Nederlandse technieken en materialen en aan het budget aangepast. Het resultaat is een mengeling van Hollandse neo-renaissance en een Frans kasteel, met slechts één toren. Op 30 juli 1907 werd symbolisch de eerste steen voor het nieuwe gebouw gelegd tijdens de Tweede Haagse Vredesconferentie.

Een internationaal gebouw

Tijdens deze conferentie kwam de oproep om het Vredespaleis in te richten met giften van de deelnemende landen, om zo een mondiaal streven naar vreedzame bemiddeling tot uitdrukking te brengen. Veel landen hebben inderdaad een bijdrage geleverd voor het gebouw en de tuin. Die hebben daardoor een internationale uitstraling gekregen.
Zo werden uit Nederlands-Indië en Brazilië houtsoorten aangevoerd voor de lambriseringen, uit Italië kwam het marmer voor de grote hal en Duitsland schonk het toegangshek. De bronzen entreedeuren in *art nouveau *stijl kwamen uit België en het torenuurwerk was een geschenk van Zwitserland.

Een ontwerp voor de tuin

De Engelse landschapsarchitect Thomas Mawson leverde het winnende ontwerp voor de tuin. Daarin had hij onder meer een vredesfontein en een vredestempel opgenomen, maar deze sneuvelden ook wegens budgetoverschrijding. De rozentuin en de langgerekte vijver uit zijn ontwerp bleven behouden. Bij de aanleg van de vijver gebruikte Mawson de natuurlijke loop van de Haagse Beek. Verder kregen in de tuin het door Chili geschonken beeld ‘Gruwelen van de Oorlog’ en een beeld van Erasmus een plaats.

28 augustus 1913

Op 28 augustus 1913 werd het Vredespaleis officieel geopend in aanwezigheid van koningin Wilhelmina en Andrew Carnegie. De Nederlandse Nobelprijswinnaar voor de Vrede Tobias Asser ontbrak helaas, hij was een maand eerder overleden. Het hoge gezelschap werd in een open koets naar het paleis gereden en met alle egards ontvangen. In aanwezigheid van talloze genodigden overhandigde Carnegie de sleutel van het Vredespaleis aan de Raad van Beheer van het Permanente Hof van Arbitrage.
Ter gelegenheid van de opening zagen verschillende publicaties het licht. Zo publiceerde ‘De Algemene Bond voor Vrede door Recht’ een bundel met bijdragen van onder meer Hjalmar Hammarskjöld, de vader van de latere secretaris-generaal van de VN, en van Bertha von Suttner en Louis Renault, Nobelprijswinnaars voor de Vrede. Minder idealistisch getinte publicaties, zoals En Voyage aux Pays-Bas, een reisgids ter gelegenheid van de “Inauguration du Palais de la Paix” en “le centenaire de la constitution Néerlandaise”, probeerden met Hollandse handelsgeest niet alleen de vrede maar ook het toerisme te bevorderen.
Het Vredespaleis was dan officieel in gebruik genomen. Tien maanden later werd in Sarajewo de Oostenrijks-Hongaarse kroonprins Franz Ferdinand vermoord; in augustus 1914 was de Eerste Wereldoorlog uitgebroken. Er verscheen een spotprent van het Vredespaleis met de tekst: “Wegens faillissement te huur of te koop”. Net zo bizar is wellicht dat Cordonnier na 1918 een basiliek ontwierp voor de militaire begraafplaats bij Arras; tienduizenden gevallenen rusten er in vrede.

28 augustus 2013

Honderd jaar later staat het symbool van vrede en recht er nog majestueus bij. Naast het oorspronkelijke Permanent Hof van Arbitrage (PCA) huisvest het het Internationale Gerechtshof (ICJ), de Haagse Academie voor Internationaal Recht en natuurlijk de Bibliotheek van het Vredespaleis, met haar indrukwekkende collectie internationaal recht.

Tegenwoordig zijn in Den Haag meer instellingen op het terrein van internationaal recht gevestigd. Het Internationaal Strafhof (ICC), het Joegoslavië Tribunaal (ICTY) en de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW) zijn de belangrijkste.
In de geest van Andrew Carnegie biedt niet alleen het Vredespaleis huisvesting aan instellingen die bijdragen aan het bewaren van de wereldvrede. De stad Den Haag is, in de woorden van voormalig VN Secretaris-Generaal Boutros Boutros-Gali, als the world’s legal capital een forum geworden voor ontmoeting en dialoog tussen mensen die zich voor vrede en gerechtigheid willen inzetten.

Zie ook:

Ontwerpen voor de bouw van het Vredespaleis

Literatuur

Links

Bouwen aan vrede : honderd jaar werken aan vrede door recht : het Vredespaleis, 1913-2013 / tekst Johan Joor, Heikelina Verrijn Stuart, 2013

Bouwen aan vrede : honderd jaar werken aan vrede door recht : het Vredespaleis, 1913-2013 / tekst Johan Joor, Heikelina Verrijn Stuart, 2013. Aanvraagnummer: 5295714

Het Vredespaleis / tekst: Arthur Eyffinger, 1988

Het Vredespaleis / tekst: Arthur Eyffinger, 1988. Aanvraagnummer: ZAA 178

Het Vredespaleis, 1913

Het Vredespaleis, 1913. Aanvraagnummer: 4318421

Het Vredespaleis : gedenkboek ten dage van de plechtige opening op 28 Augustus 1913, 1913

Het Vredespaleis : gedenkboek ten dage van de plechtige opening op 28 Augustus 1913, 1913. Aanvraagnummer: 5294997

Het Vredespaleis te 's-Gravenhage : de zes bekroonde, benevens veertig andere ontwerpen, 1906

Het Vredespaleis te 's-Gravenhage : de zes bekroonde, benevens veertig andere ontwerpen, 1906. Aanvraagnummer: KW 1291 C 22. Zie ook: Ontwerpen voor de bouw van het Vredespaleis waarin een aantal van de inzendingen is opgenomen.

The Hague, international centre of justice and peace / Arthur Eyffinger, 2003

The Hague, international centre of justice and peace / Arthur Eyffinger, 2003. Aanvraagnummer: 5177785

En voyage aux Pays-Bas, 1913

En voyage aux Pays-Bas, 1913. Aanvraagnummer: 2356135