Willem Oltmans (1925-2004)

Op 16 december 2009 is in de Koninklijke Bibliotheek het boek van Wouter Meijer Ze zijn gék geworden in Den Haag - Willem Oltmans en de kwestie Nieuw-Guinea gepresenteerd.

Compromisloze persoonlijkheid

Willem Oltmans was een persoonlijkheid. De goede manieren, hem bijgebracht tijdens een onbezorgde jeugd in een gegoede familie, openden later bij zijn werk als journalist deuren die voor anderen gesloten leken. Zijn compromisloze optreden tegen wat in zijn ogen leugen en bedrog was en zijn felheid in woord en geschrift bezorgden hem tevens de naam een ijdele querulant te zijn.
Joseph Luns (1911-2002), Nederlands minister van buitenlandse zaken van 1952-1971, noemde Oltmans een ‘eenmotorige mug’ waaraan een weldenkend mens geen woorden vuil moest maken. Volgens Oltmans heeft de Nederlandse Staat hem 44 jaar in zijn werk belemmerd; Oltmans sprak van Berufsverbot. Luns zou dat in gang hebben gezet met de kwestie Nieuw-Guinea. In 2000 kreeg Oltmans genoegdoening na een lang proces tegen de Staat der Nederlanden. Hij ontving een vergoeding van acht miljoen gulden voor gederfde inkomsten door tegenwerking bij zijn werk als journalist.

Beschermde jeugd

Willem Oltmans is geboren in 1925 te Huizen. Zijn vader Antonie Oltmans (1894-1966) was scheikundig ingenieur en advocaat en tot zijn dood president-commisaris van de kininefabriek ACF chemie te Maarssen. Oltmans’ moeder was de dochter van een van de oprichters van deze fabriek. Willem Oltmans bracht zijn jeugd door in de villa De Horst te Bosch en Duin, samen met zijn broers Hendrik en Rudolf. Hij doorliep Het Baarnsch Lyceum en studeerde van 1946-1948 op Nijenrode. In 1948 vertrok hij naar de Verenigde Staten om aan Yale University political science te studeren.

Sukarno

Na zijn studie werkte Oltmans korte tijd op de buitenlandredactie van het Algemeen Handelsblad en bij het persbureau United Press. In 1955 werd hij voor De Telegraaf correspondent te Rome. Hier interviewde hij in 1956 Sukarno, de eerste president van de Republiek Indonesië, die een dierbare vriend zou worden. Toen Oltmans in 1957 openlijk pleitte voor overdracht van Nieuw-Guinea aan Indonesië werd hem dat niet in dank afgenomen. Vanaf dat moment werd hij door Luns en diens opvolgers gedwarsboomd in zijn journalistieke werk.

Spraakmakende interviews

Oltmans vestigde zich in de Verenigde Staten als onafhankelijk journalist en politiek commentator. Hij hield in deze tijd veel lezingen over de internationale politiek. Hij wist contact te leggen met belangrijke politieke leiders en heeft taltijke spraakmakende interviews op zijn naam staan, onder andere met Indira Gandhi. Hij was betrokken bij de Club van Rome, publiceerde vele boeken en brochures. In 1990 vestigde hij zich in Zuid-Afrika. Mede door toedoen van de Nederlandse regering – aldus zijn dagboek – werd hij twee jaar later gearresteerd en het land uitgezet. Berooid leefde hij daarna van een bijstandsuitkering op een eenpersoonsappartement in Amsterdam. In 2000 kon hij zich dankzij de verkregen schadeloosstelling de luxe van een ruim penthouse veroorloven.

Dagboek Oltmans in de KB

Op 23 april 1991 reutelde uit een faxapparaat op de Koninklijke Bibliotheek een bericht, gericht aan ‘Mr. W. van Driemelen’ en ondertekend met ‘Willem O.’. Een fax een dag later meldde dat ‘Willem O.’ gelezen diende te worden als Willem Oltmans, hoffelijk natuurlijk, maar overbodig. Onderwerp van deze berichten was de overdracht van het toen al befaamde Dagboek van Willem Oltmans (1925- 2004) aan de Koninklijke Bibliotheek. Deze overdracht kon eind 1992 tot ieders tevredenheid worden afgewikkeld. Het was een wat merkwaardige aanwinst omdat de uiteindelijke omvang op dat moment nog niet kon worden vastgesteld, aangezien Oltmans tot aan de dag voor zijn overlijden op 30 september 2004 driftig doorging met het administreren van zijn dagelijks wel en wee. En zo bergt het magazijn nu bijna vijftienhonderd kwarto-multoklappers, zeventig folianten met knipsels, twintig fotoalbums en nog enige meters divers materiaal, waaronder een blikken doos met drie struisvogeleieren. De vraag rijst of Oltmans nog tijd over had om iets anders te doen, maar wie zijn journalistieke arbeid en zijn jarenlange juridische strijd met de Nederlandse overheid enigszins heeft gevolgd, kent het antwoord. Dat dit gevecht uiteindelijk resulteerde in een forse financiële genoegdoening, was voor Oltmans een uitkomst. Hij kon daardoor na jaren sappelen van een bijstandsuitkering zijn laatste levensdagen in welstand doorbrengen, maar wat voor hem van oneindig veel meer belang was: hij kon hierdoor de publicatie van een selectie uit zijn dagboek veiligstellen. Tot op heden is de periode 1925-1977 in 22 delen gepubliceerd, het schema van uitgeverij Papieren Tijger voorziet in niet minder dan 75 delen tot en met 2017. Willem Oltmans was een dwars maar hartelijk mens die tijdens gesprekken graag even in dijen en armen van zijn (mannelijke) gesprekspartners mocht knijpen. Toen wij Van Drimmelen schertsend vroegen of er een salaristoeslag mogelijk was voor dit fysiek gevaarlijke werk, was zijn laconieke reactie: ‘ach wat jullie gevaarlijk vinden, beschouwt een ander als een welkom emolument...’.

Blik op de wereldpolitiek

Het dagboek van Oltmans is een belangrijke bron voor historisch onderzoek. Het biedt inzicht in de wereldpolitiek van de tweede helft van de twintigste eeuw, zoals gevolgd door de onvermoeibare, goed ingevoerde journalist die Oltmans was. Bovendien komen veel (Nederlandse) politici, journalisten en wetenschappers in zijn dagboek aan het woord. Het is uiteraard ook een bijzonder *document**humain* over de persoon Oltmans. Met regelmaat maakt Oltmans melding van zijn momenten van geluk en droefheid, van persoonlijke ontmoetingen, vriendschappen en liefdesavonturen. Zijn levensreis is erin te volgen. Het motto bij het familiewapen dat hij in zijn zegelring steeds bij zich droeg, luidt: *‘La vie est un pélerinage’*.

Beperkte toegang

Met Oltmans is bij de overdracht van het dagboek afgesproken dat het alleen met zijn toestemming ter inzage is. Conform de wens van Oltmans zelf zouden, na zijn dood, de jaren waarover hij Memoires heeft gepubliceerd wel beperkt toegankelijk zijn. Publicatie van materiaal kan alleen met toestemming van de Stichting Willem Oltmans, die nu de rechten bezit. Dit uiteraard met inachtneming van de wettelijke bepalingen voor werk van derden (brieven en dergelijke) dat in de collectie is opgenomen.
De boeken van Oltmans in de KB-collectie zijn uiteraard wel toegankelijk.

Literatuur

Links

Memoires 1925-1923 / Willem Oltmans, 1985

Memoires 1925-1923 / Willem Oltmans, 1985

Mijn vriendin Beatrix / Willem Oltmans, 1999

Mijn vriendin Beatrix / Willem Oltmans, 1999

... is eenoog koning / Willem Oltmans, 2003

... is eenoog koning / Willem Oltmans, 2003

Willem Oltmans in gesprek met Desi Bouterse, 1984

Willem Oltmans in gesprek met Desi Bouterse, 1984

Persona non grata / Willem Oltmans, 1994

Persona non grata / Willem Oltmans, 1994

Laatste wapenfeiten : een selectie van columns die Willem Oltmans gedurende het laatste jaar van zijn leven op internet publiceerde / Willem Oltmans, 2009

Laatste wapenfeiten : een selectie van columns die Willem Oltmans gedurende het laatste jaar van zijn leven op internet publiceerde / Willem Oltmans, 2009

Dagboek van Willem Oltmans (1925- 2004)

Dagboek van Willem Oltmans (1925- 2004) in het magazijn van de KB