WO I: Een Hollandse arts achter het front

Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren Nederlandse geneeskundige teams achter het front werkzaam. Deze zogeheten ‘ambulances’ bestonden uit vrijwilligers en waren actief in Duitsland en Oostenrijk, in Rusland en Servië en in Frankrijk. Eén van die vrijwilligers was medicus Arius van Tienhoven. Wie was deze vroege ‘arts zonder grenzen’?
Arius van Tienhoven
Arius van Tienhoven

Arius van Tienhoven tijdens zijn verblijf in de Balkan

Van Tienhoven met zijn verloofde in Parijs
Van Tienhoven met zijn verloofde in Parijs

Van Tienhoven met zijn verloofde in Parijs

Nederlandse arts in de Balkanoorlog

Van Tienhoven (1886) vertrok in oktober 1912 met twee verplegers naar Belgrado. Hij was op dat moment een half jaar arts. Van Tienhoven vond het onacceptabel dat het Nederlandse Rode Kruis tijdens de Balkanoorlog tussen Servië en het Ottomaanse Rijk niet in actie kwam. Daarom bracht hij zelf geld bijeen om met een ambulancedienst naar het oorlogsgebied te vertrekken. Hij nam dienst bij het Servische Rode Kruis en behandelde gewonden.

Op de Balkan, het ‘kruitvat van Europa’, bleef het gisten en in de zomer van 1914 ontstond er een volgend conflict, dat uitmondde in de Eerste Wereldoorlog (zie ook: WO I: 28 juni 1914, de aanslag op Frans Ferdinand)

Van Tienhoven reisde tussen 1915 en 1918 door de oorlogvoerende landen: van Frankrijk via Italië naar Albanië of met het front meebewegend binnen Servië. Als chirurg werkte hij enige tijd aan het westfront voor het Franse Rode Kruis. In de Balkan bekommerde hij zich om Servische vluchtelingen in de Albanese stad Durrës. Voor deze inspanningen ontving Van Tienhoven verschillende onderscheidingen, waaronder het Franse Légion d’honneur, de Servische Orde van Sint-Sava en de Nederlandse Officier van Oranje-Nassau.

Eerste aflevering van Van Tienhovens serie in het Algemeen Handelsblad

Eerste aflevering van Van Tienhovens serie in het Algemeen Handelsblad

Schenking aan de KB

Van Tienhovens kleinkinderen schonken in 2014-2015 aan de KB drie albums met foto’s die Van Tienhoven had gemaakt tijdens zijn verblijf op de Balkan, een doos met een aantal van zijn onderscheidingen en een herdenkingsboek dat hij ontving van de voorzitter van het Franse Rode Kruis.

Album met materiaal over de Balkanoorlogen 1912-1913
Album met materiaal over de Balkanoorlogen 1912-1913

Album met materiaal over de Balkanoorlogen 1912-1913

Pagina met vier foto's uit het album
Pagina met vier foto's uit het album

Pagina met vier foto's uit het album

Wat vertellen de bronnen over Van Tienhoven?

In de fotoalbums gaf Van Tienhoven zijn eigen visie op de strijd aan het Balkanfront. Hij nam het op voor de Servische zaak en legde de schuld voor het Europese conflict zonder meer bij de centrale mogendheden Duitsland en Oostenrijk. Hij fotografeerde gruwelijke taferelen die moesten dienen als bewijsmateriaal voor een internationale Commissie tot Onderzoek van Oostenrijkse Oorlogsmisdaden.

Foto door Van Tienhoven van vermoorde Serviërs

Foto door Van Tienhoven van vermoorde Serviërs

Krantenartikelen verplicht neutraal

De Nederlandse regering had er aan het begin van de oorlog bij de kranten op aangedrongen zich neutraal op te stellen. Daarom moest Van Tienhoven zich in zijn krantenartikelen wat meer op de vlakte houden. In de bundel De Gruwelen van den Oorlog in Servië uit 1915 kon hij zijn verhaal wel onomwonden kwijt:

Nu deze herinneringen niet meer bestemd zijn voor een neutraal blad, heb ik mij op verschillende punten scherper uitgesproken over de wreedaardigheden, gepleegd door de Oostenrijksche troepen. Niet door een enkeling, maar ook door de regering, die zijn soldaten met de wreedste ontplofbare kogels uitrustte.

Voorwoord uit De gruwelen van den oorlog in Servie͏̈ : het dagboek van den oorlogs-chirurg A. van Tienhoven / naverteld door M.J. Brusse, 1915

Medische ontwikkelingen

In zijn werk voor de Commissie tot Onderzoek van Oostenrijkse Oorlogsmisdaden ontdekte Van Tienhoven dat het Oostenrijk-Hongaarse leger ontplofbare kogels gebruikte. Hij was geschokt door de schade die deze kogels aanrichtten. Tegelijkertijd toonde hij een professionele belangstelling voor het effect van de kogels. Hij liet de samenstelling onderzoeken en beschreef de schade die deze toebrachten aan het menselijk lichaam. Met dezelfde interesse sprak hij in zijn dagboeken over veel andere medische curiositeiten, die hij met foto’s aan het Nederlandse publiek toonde. Aan het einde van de oorlog vatte hij in een groot artikel voor Het Nieuws van den Dag voor Nederlands-Indië samen wat de oorlog had betekend voor de ontwikkeling van de chirurgie.

Doorsnede van een ontplofbare kogel
Doorsnede van een ontplofbare kogel

Doorsnede van een ontplofbare kogel

Verwonding door een ontplofbare kogel
Verwonding door een ontplofbare kogel

Verwonding door een ontplofbare kogel

Veelzijdig journalist

Van Tienhovens reportages bestonden niet louter uit medische en politieke commentaren. Hij beschreef ook de problemen die reizigers ondervonden in de oorlogsgebieden en de zaken die hem opvielen. Daarnaast schetste hij de situatie in door vluchtelingen overspoelde steden. Het Servische volk en zijn gebruiken trokken eveneens zijn aandacht. In de fotoalbums zijn onder meer bruiloften en Serviërs in traditioneel kostuum te zien.

Servisch bruidspaar

Servisch bruidspaar

Verschillen tussen de Balkan en West-Europa

Van Tienhoven verbond aan zijn waarnemingen soms een oordeel. Hij zette wat hij zag duidelijk af tegen zijn West-Europese achtergrond. Hij roemde de Servische vastberadenheid:

Ja, ’t is opmerkelijk, dat ik van mijn patiënten zooveel meer Serviërs dan Oostenrijkers heb kunnen behouden. De Serviërs zijn over ’t algemeen zooveel sterker, zoo taai. ’t Klinkt gek, maar de Serviërs kan je zo lekker opereeren, en ze genezen zo goed.

In een artikel over Van Tienhoven kenschetst Leo van Bergen deze observatie als bewondering voor de Europese variant van de ‘nobele wilde’ (1). De Serven leidden volgens Van Tienhoven een nog puur en niet-materialistisch leven. De keerzijde van de in zijn ogen wat primitieve Servische samenleving werd duidelijk toen hij in discussie raakte met een Servische arts, want:

die chirurgen van de oudere school hebben zeker heel veel techniek, maar ze hakken te veel. De kolonel ook; dacht bovendien: dan heb ik na drie weken dat bed weer vrij voor een ander. Anders duurt ’t te lang. Maar hij vergat dat de patiënt dan zijn ledematen mist. En ons, moderne chirurgen is het juist te doen om zoveel mogelijk te behouden.

Van Tienhoven had minder bewondering voor de Albaniërs en hun leider Essad Pasja. Ze maakten volgens hem misbruik van de Servische vluchtelingen die naar het zuiden waren verdreven, maar vluchtten zelf bij elke dreiging van oorlog de hoogste boom in. Op zijn terugtocht verzuchtte hij dan ook: ‘Langzaam verdween Durazzo in de verte – land der ellende, land van schurken en bandieten…’

Uit: Algemeen Handelsblad, 25 februari 1916

Uit: Algemeen Handelsblad, 25 februari 1916

Van Tienhoven na de Eerste Wereldoorlog

Na de Eerste Wereldoorlog bleef Van Tienhoven reislustig. Tussen 1925 en 1939 was hij als arts werkzaam voor een dochteronderneming van Shell in Venezuela. Toen hij in 1940 wilde terugkeren naar Nederland brak de Tweede Wereldoorlog uit. Door omstandigheden gedwongen vestigde hij zich in Los Angeles en bleef daar tot begin jaren '60 wonen. In september 1965 stierf hij in Naarden.

Hernieuwde belangstelling voor Van Tienhoven

Lange tijd was er nauwelijks aandacht voor deze ondernemende chirurg. Maar daar is enige verandering in gekomen. Jelica Novaković vertaalde in 2005 De Gruwelen van den Oorlog in Servië in het Servisch. Samen met de Nederlandse ambassade in Belgrado organiseerde zij een herdenkingsplechtigheid voor Van Tienhoven.

De Servische vertaling van De Gruwelen van den Oorlog in Servië

De Servische vertaling van De Gruwelen van den Oorlog in Servië

Hopelijk kan het bronnenmateriaal dat is beschikbaargesteld door Van Tienhovens kleinkinderen onderzoekers ertoe aanzetten om de carrière van deze intrigerende persoonlijkheid verder te onderzoeken.

(1): uit: Zacht en Eervol: lijden en sterven in een Grote Oorlog / Leo van Bergen, Den Haag, 2008

Meer lezen over Van Tienhoven

De fotoalbums van Van Tienhoven zijn helemaal gedigitaliseerd. Ga naar onze pagina Foto's van een Nederlandse arts in de Balkanoorlogen, 1912-1915