WO I: Verenigde Staten mengen zich in de oorlog, 1917

Toen in augustus 1914 de oorlog uitbrak, verklaarden de Verenigde Staten zich neutraal. De VS steunde in de jaren daarna de Geallieerden materieel en financieel aanzienlijk, maar mengde zich niet in de strijd. 1916 was aan het westelijk front een jaar geweest van maandenlange gevechten bij Verdun en aan de Somme. Vanwege de naderende winter vielen de grote offensieven stil, maar aan de oorlog kwam geen eind. Of toch? Er kwam een Duits inititatief.

Duitse vredesnota in december 1916

In december 1916 bracht rijkskanselier Von Bethmann Hollweg in de Rijksdag een vredesvoorstel in. Duitsland verklaarde zich onder meer bereid om bezet grondgebied te ontruimen. Von Bethmann Hollweg had de voorwaarden daarvoor uiteengezet en het voorstel aan de gezanten van neutrale landen overhandigd ter verdere verspreiding. Indien de Geallieerden het voorstel verwierpen, zou Duitsland de oorlog ‘met nog scherper uitwerking’ voortzetten. Uit Washington had president Wilson laten weten dat hij ‘groot belang stelt in de Duitsche voorstellen' (Delftsche Courant, 13 december 1916).

Meer reacties

Het Italiaanse parlement vond dit Duitse voorstel onduidelijk. Uit Groot-Brittannië kwamen verschillende reacties. In Londen heerste enerzijds de opvatting, dat Duitsland eigenlijk de oorlog wilde voortzetten. Anderen dachten, dat Duitsland ‘op het punt was ineen te zakken’, want het was ‘economisch zeer in het nauw gebracht’. In de VS vond men, dat Wilson achter de schermen een bemiddelingspoging kon voorbereiden. Anderen meenden dat dat de krijgsplannen van de Geallieerden zou kunnen verstoren. Bovendien bestonden er ‘de grote belangen, die de Ver. Staten hebben bij de oorlogsleverancies’ (Algemeen Handelsblad, 16 december 1916).

Nota van president Wilson

De Duitse vredesnota leek een perspectief te bieden. President Wilson legde de oorlogvoerenden vervolgens een eigen nota voor, om van hen de voorwaarden te vernemen ‘waarop de oorlog beëindigd kan worden’. Hij benadrukte, dat zijn nota los stond van het Duitse vredesvoorstel. Wilson probeerde te achterhalen ‘hoe nabij de vrede is’. (Nieuwsblad van het Noorden, 22 december 1916).

De Amerikaanse minister van buitenlandse zaken Lansing merkte op dat Wilsons nota vooral duidelijk maakte, dat de oorlog de VS steeds meer in het gedrang bracht. ‘Wij worden zelf dichter naar den kant van den oorlog getrokken’. Daarom wilde Wilson de oogmerken van de oorlogvoerenden weten (Nieuwsblad van het Noorden, 22 december 1916).

Reacties op Wilsons nota

Britse dagbladen reageerden afwijzend op Wilsons nota. Zij vroegen zich bijvoorbeeld af, of de VS tussenbeide zouden komen, indien Duitsland zich bij het bereiken van vrede niet aan de voorwaarden hield? Tot nu hadden de VS zich afzijdig gehouden. De Geallieerden leken zich trouwens weinig van die Amerikaanse bemoeienis aan te trekken, maar zij bleven sterk afhankelijk van levensmiddelen uit de VS (Arnhemsche Courant, 23 december 1916).

Einde aan de oorlog?

Onduidelijk bleef of Wilsons initiatief voortvloeide uit ‘stille diplomatie’, en dat hij meende met redelijke kans op succes te kunnen bemiddelen. Verder zou ook paus Benedictus XV graag zien dat er besprekingen begonnen om te achterhalen, hoe ‘een rechtvaardige en duurzamen vrede te bouwen is’ (De Tijd, 22 december 1916). Zwitserland drong aan op beëindigen van de oorlog, dezelfde geluiden kwam uit Zweden, Denemarken en Noorwegen. Duitsland verklaarde dat het op een neutrale plaats wilde onderhandelen en dat het ‘aanbod ernst is geweest’ (Algemeen Handelsblad, 27 december 1916). Met al die signalen rond de kerstdagen van 1916 kon de krantenlezer denken, dat de wil om ‘ten spoedigste’ te onderhandelen (aldus het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken) serieus was. (Haagsche Courant, 28 december 1916).

Haagsche Courant, 28 decemnber 1916

Fragment van een Duits bericht, overgenomen in: Haagsche Courant, 28 december 1916

Zwaard of vredespalm?

Zwaard of Vredespalm? Uit:Haagsche Courant, 2 januari 1917

Het Amerikaanse standpunt

Sommige commentatoren interpreteerden Wilsons nota niet zozeer als een vredesvoorstel, maar als een poging om de doelstellingen van de strijdende partijen te achterhalen. Op basis daarvan bepaalde de VS zijn positie. Aangezien de Amerikaanse sympathie vooral bij de Geallieerden lag, zou de VS vermoedelijk ooit aan hun zijde aan de oorlog deelnemen, was de opvatting (Bredasche Courant, 29 december 1916). Dat laatste leek niet onwaarschijnlijk, want er dreigde ‘gevaar van de verscherpte duikbootactie’ door Duitsland (Algemeen Handelsblad, 30 december 1916), die trouwens al volop gaande was.

De strijd voortgezet

In de pers en op het diplomatieke vlak sprak men dan wel over vrede, aan de fronten ging de strijd onverminderd voort. Zo ook op zee. In de laatste twee maanden van 1916 hadden Duitse duikboten in en om de Britse wateren tientallen vrachtschepen getorpedeerd (Rotterdamsch Nieuwsblad, 11 december 1916). Hetzelfde overkwam het passagiersschip de Marina, met Amerikaanse burgers aan boord (De Telegraaf, 2 december 1916). Het scheepsverkeer raakte ernstig verstoord. Duitsland bood veelal excuses en schadevergoedingen aan, de betrekkingen met de VS verslechterden hierdoor wel.

De Tijd, 8 januari 1917

Uit: De Tijd, 8 januari 1917

Na Wilsons uiteenzetting oordeelde het Congres dat tussen de VS en Duitsland de oorlogstoestand bestond. Kort daarna stond Washington bol van patriottistisch enthousiasme met vlagvertoon en menigten op straat. Op 6 april ondertekende Wilson het besluit van het Congres en was de VS in oorlog met Duitsland.

Serieuze kans op vrede?

Nederlandse burgers hebben vanaf december 1916 wellicht enkele weken in hoop en vrees hun dagbladen gelezen. Na de grote slachtpartijen in 1916 kwamen er ineens berichten over vrede. In Europa en in de VS leek men zich serieus in te spannen om de oorlog te beëindigen. In Nederlandse kranten stonden termen als ‘vredesaanbod’, ‘vredesdroom’ en ‘vredespoging’. Maar wat sommige tijdgenoten toen al vermoedden, het Duitse gebaar was vooral voor de bühne geweest. Ongemerkt had Duitsland heel andere plannen ontvouwd. In plaats van dat er een einde aan de oorlog kwam, werd deze alleen maar veelomvattender, nu ook de VS aan de strijd ging deelnemen. De vrede liet op zich wachten.