Oranje in ballingschap (1795-1813)

Op 18 januari 1795 vertrokken ’s avonds laat vanuit Scheveningen vissersschepen naar Engeland. Aan boord waren de 46-jarige stadhouder Willem V en zijn zoons, de prinsen Willem Frederik (22 jaar) en Frederik (20 jaar). De bewindvoerende Oranje van de Republiek der Verenigde Provinciën ontvluchtte zijn land. Bijna negentien jaar (tot eind november 1813) zou er geen Oranjevorst op Nederlands grondgebied zijn. Dat klinkt nu wellicht vreemd: Nederland en Oranje gelden in de 21e eeuw als een twee-eenheid.

Oranje in de Lage Landen

Zo was het niet altijd. Het Nederlandse koningshuis heeft als stamvader Willem van Oranje (1533-1584), stadhouder en eerste leider van de Opstand tegen Spanje, de Tachtigjarige Oorlog. Sindsdien hebben de Lage Landen verschillende staatsvormen gekend. De regio kreeg namen als de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden of de Bataafse Republiek. Soms hoorden daar delen van het huidige Belgische grondgebied bij. Tot 1795 waren stadhouders in de Nederlanden aan het bewind geweest, behalve tijdens de twee stadhouderloze tijdperken (1650-1672 en 1702-1747). De Verenigde Nederlanden waren overigens zeker geen eenheidsstaat. De zelfstandig opererende provinciën of gewesten met autonome steden waren verenigd in een verband, waarin het gewest Holland domineerde.

Oorlogen in Europa

De Oranjes moesten in 1795 de wijk nemen omdat Europa volop in oorlog was. Frankrijk had in 1793 onder meer de Republiek de oorlog verklaard en Franse troepen rukten op in noordelijke richting. In 1794 bezetten zij de Zuidelijke Nederlanden. De Britse, Duitse en Oostenrijkse troepen die ter verdediging in de Provinciën waren samengebracht werden teruggetrokken toen de Fransen dicht waren genaderd. In januari 1795 veroverde de Franse generaal Pichegru met zijn legers de Noordelijke Nederlanden en werd de Bataafse Republiek gesticht.
Dit alles toonde aan hoezeer de Lage Landen een speelbal waren van de grote Europese mogendheden. De machtige Republiek van de Gouden Eeuw en de overwinningen van de ‘Hollandse’ zeehelden waren lang geleden.

Oranjes in ballingschap

In het bevriende Engeland waren de Oranjes veilig en Willem V kon wellicht berusten in een tijdelijke ballingschap. De laatste vijftien jaar in de Republiek hadden veel politieke onrust gekend door de conflicten tussen Patriotten en Oranjegezinden. Die waren zo hoog opgelopen, dat Willem V uit de residentie Den Haag vertrok. In 1787 stuurde de Pruisische koning Frederik II zelfs een leger naar de Republiek om zijn nicht prinses Wilhelmina (echtgenote van Willem V) te hulp te komen. Willem V kwam terug in het zadel tot januari 1795. Die roerige tijden moeten de weinig wilskrachtige stadhouder zwaar zijn gevallen.

Willem V na 1795

Willem V vestigde zijn hoop op Engeland, als het erop aankwam ooit terug te kunnen keren naar een bevrijde Republiek. Maar hij kon weinig doen om de ontwikkelingen op het continent te beïnvloeden. Zeker toen na de Vrede van Amiens in 1802 de oorlog tussen Frankrijk en Engeland voor even was beëindigd. Zijn terugkeer naar de Lage Landen was daardoor zeer onwaarschijnlijk geworden en hij liet alle hoop varen. Het kwam zover dat Willem V de Bataafse Republiek erkende. Hij vestigde zich uiteindelijk op het landgoed Nassau in Duitsland en overleed in Brunswijk (1806).
Willems echtgenote Wilhelmina was zich intussen zoveel mogelijk met de politieke ontwikkelingen in Europa blijven bezighouden. Zij voerde een uitgebreide correspondentie en deed suggesties voor politieke stappen. Zij kwam er niet veel verder mee.

Invasie in de Bataafse Republiek (1799)

Kort na het vertrek van Willem V hadden in de Republiek de Staten-Generaal het stadhouderschap afgezworen, wat een eenzijdige breuk met Oranje betekende. Maar een terugkeer van Oranje leek in 1799 even aan de orde. Engelse en Russische troepen pleegden een invasie in Noord-Holland. Erfprins Willem Frederik nam eraan deel, zodat er toch weer even een Oranje op Nederlandse bodem was. De operatie duurde slechts zes weken, want de verwachte massale steun van de bevolking voor Oranje bleef uit en de legermacht moest zich terugtrekken. De erfprins kwam toen tot de conclusie dat hij weinig meer in de Lage Landen te zoeken had.

Willem Frederik

Willem Frederik was al eerder dan zijn berustende vader naar het Europese vasteland gegaan. In de jaren tot 1813 ondernam hij diverse pogingen zich te doen gelden of ergens ‘voet aan de grond te krijgen’. Dat betekende dienstnemen in legers in de strijd tegen Napoleon, het besturen van het landgoed Fulda, maar ook nadrukkelijk contact zoeken met Napoleon om in diens gunst te komen. Het was de verwarrende tijd van de Napoleontische oorlogen. Napoleon probeerde zijn rijk te vergroten. Hij stuitte op wisselende coalities van Europese mogendheden die zich tegen dit streven verzetten. Willem Frederik schatte zijn kansen in al naar gelang de omstandigheden en probeerde er het beste van te maken.

Na 1812

Napoleon versloeg met zijn legers elke tegenstander in Europa, maar met zijn veldtocht naar Rusland in 1812 greep hij te hoog. Het werd een fiasco en de Europese staten roken hun kans om met de Franse keizer af te rekenen. Het jaar daarop verliep slecht voor Napoleon; na de zware nederlaag in de Volkerenslag (oktober 1813) moesten de Fransen in Europa op veel plaatsen het veld ruimen, zo ook in Nederland. In het machtsvacuüm dat daar ontstond stapte een driemanschap naar voren, onder wie Gijsbert Karel van Hogendorp. Deze had altijd gemeend dat Nederland met een Oranje aan het hoofd het best af zou zijn. Hij zocht contact met Willem Frederik, die in Engeland vertoefde, en verzocht hem terug te komen naar Nederland. Op 30 november 1813 landde de erfprins in Scheveningen, bijna negentien jaar na januari 1795.
Nog eenmaal zou Napoleon terugkeren en met zijn legers ten strijde trekken, maar in de slag bij Waterloo (1815) werd hij definitief verslagen.

Koning Willem I

Willem Frederik liet zich soeverein vorst der Nederlanden noemen. Pas nadat het Koninkrijk der Nederlanden was ingesteld als uitkomst van het Congres van Wenen (1815) accepteerde hij de titel koning. De vestiging van het nieuwe koninkrijk toonde opnieuw aan hoezeer Nederland afhankelijk was van de beslissingen van de Europese mogendheden.

Oranje in ballingschap, 1795-1813 : een odyssee / L.A. Struik, 2006

Oranje in ballingschap, 1795-1813 : een odyssee / L.A. Struik, 2006

Afbeelding van het vertrek van Willem V uit Scheveningen in januari 1795

Afbeelding van het vertrek van Willem V uit Scheveningen in januari 1795; uit De tijd van pruiken en revoluties : 1700-1800 / Arie Wilschut, 2008

Vlucht van het strand; afbeelding van het vertrek van Willem V en Wilhelmina van Pruisen in januari 1795

Vlucht van het strand; afbeelding van het vertrek van Willem V en Wilhelmina van Pruisen in januari 1795. Daaronder staat een anoniem ooggetuigenverslag; uit: Het grote vaderlandse geschiedenis boek / onder red. van: Paul Brood e.a., 2008

Willem V en Wilhelmina van Pruisen : de laatste stadhouders / Edwin van Meerkerk, 2009

Willem V en Wilhelmina van Pruisen : de laatste stadhouders / Edwin van Meerkerk, 2009