Het Wilhelmus: het officiële Nederlandse volkslied

Het Wilhelmus wordt wel beschouwd als het oudste nationale volkslied ter wereld. Het dateert immers uit het derde kwart van de zestiende eeuw, terwijl de volksliederen van Engeland, ‘God save the Queen’ en van Frankrijk, de ‘Marseillaise’, veel later ontstonden, in respectievelijk 1745 en 1792. Toch wordt dit jaar het 75-jarig jubileum van het Wilhelmus herdacht, want pas door een besluit in de Ministerraad van 10 mei 1932 werd het Wilhelmus het officiële volkslied van het Koninkrijk der Nederlanden. Het lied ‘Wien Neêrlands bloed door de aders vloeit’van de dichter Hendrik Tollens verdween daardoor naar de achtergrond.

Het Wilhelmus moet geschreven zijn rond 1570. Deze datering wordt afgeleid uit het lied zelf. In regel 28-29 wordt namelijk de dood van Graaf Adolf bij Heiligerlee gemeld: ‘Graef Adolff is ghebleven /In Vriesland in den slach’. Deze slag vond plaats in mei 1568.
De auteur van het Wilhelmus laat zich kennen als een getalenteerd rederijker en een gelovig calvinist. Zo vormen de beginletters van de vijftien coupletten van het lied samen het acrostichon: Willem van Nassou dat een rederijkerskenmerk is, en herinneren heel wat strofen aan Bijbelteksten.

De onbekende dichter (Philips van Marnix van St. Aldegonde (?), Dirck Volckertsz. Coornhert (?)) schreef een propagandalied voor de prins en steunde daarmee de strijd van Willem van Oranje tegen Spanje. Het gedicht is een geuzenlied bij uitstek. De oudste gedrukte versies worden dan ook gevonden in de zogenaamde Geuzenliedboeken: boekjes met liederen van zeer verschillend karakter: historische vertellingen, politieke en antikatholieke satire, opwekkingen tot verzet, en zuiver religieuze liederen, klachten en vermaningen. Lang werd gedacht dat het Geuzenliedboek uit 1581 uit de collectie van de Koninklijke Bibliotheek het oudtse was en dus ook de oudste versie van het Wilhelmus bevatte. In 1996 werd in de Bibliothèque Nationale te Parijs echter een editie ontdekt die gedateerd moet worden op 1577-1578.

Het Wilhelmus was tijdens de Opstand tegen Spanje heel populair, maar verkreeg pas bekendheid toen de versie uit Valerius’ Gedenck-klanck (!626) in de negentiende eeuw werd herontdekt. Toen echter in diezelfde negentiende eeuw de behoefte ontstond aan een nationaal volkslied, een lied dat bij officiële gelegenheden gespeeld en gezongen zou kunnen worden, raakte het Wilhelmus in diskrediet. Nauwelijks iemand kende en begreep de tekst. Men had grote moeite met ‘van Duytschen bloet’ en ook het godsdienstige karakter van het lied werd niet overal gewaardeerd. Volgens de admiraal Van Kinsbergen, moest er een nieuw lied komen. Hij schreef in 1813 een prijsvraag uit en loofde 500 gulden uit voor een nieuw, oorsponkelijk, lied, gelijkelijk te verdelen door teksdichter en componist. De Rotterdamse dichter Hendrik Tollens won met zijn ‘Wien Neêrlandsch bloed in de aders vloeit’. Met de muziek gecomponeerd door Johann Wilhelm Wilms werd het lied voor het eerst gepubliceerd in 1817. De concurrentie met het Wilhelmus bleef intussen voortduren tot een ministerieel besluit daar op 10 mei 1932 een eind aan maakte.

Literatuur

Louis Peter Grijp (red.) Nationale hymnen. Het Wilhelmus en zijn buren. Nijmegen/Amsterdam 1998.
Deze bundel is een verslag van een symposium gehouden op het Meertens Instituut te Amsterdam. Het bevat een aantal lezenswaardige artikelen en veel bruikbare secundaire literatuur.

Het Wilhelmus in Een nieu Geusen Lieden Boecxken, 1581.

Het Wilhelmus inEen nieu Geusen Lieden Boecxken, 1581.

Titelpagina vanEen nieu Geusen Lieden Boecxken, 1581.

Titelpagina vanEen nieu Geusen Lieden Boecxken, 1581.

Portret van dichter Hendrik Tollens.

Portret van dichter Hendrik Tollens.