Meidagen 1940

Op 10 mei 1940 viel het Duitse leger zonder oorlogsverklaring Nederland binnen. Het werd een ongelijke strijd. De verdedigingslinies van de vesting Holland werden zowel vanuit het oosten als vanuit het zuiden door de Duitsers binnen enkele dagen doorbroken. Na het bombardement van Rotterdam op 14 mei besloot de Nederlandse legerleiding de verdediging te staken. Op 15 mei 1940 werd de overgave getekend. Aan Nederlandse zijde waren ongeveer 2.300 militairen en 1.500 burgers omgekomen, aan Duitse zijde sneuvelden bijna 2.000 militairen.

Een korte strijd

Dat het Nederlandse leger binnen vijf dagen verslagen was leverde een enorme schok en een trauma op. Sindsdien speelt in de Nederlandse militaire geschiedschrijving een diepgaande en emotionele controverse over de oorzaken van deze onverwacht snelle nederlaag. Was het de slechte kwaliteit van het Nederlandse leger, waren het de vooroorlogse bezuinigingen op defensie, het gebrek aan training, dapperheid en doortastendheid van de Nederlandse soldaat? Of speelden er externe factoren zoals het Duitse materiële, technische en tactische overwicht, de unfaire en onwettige Duitse strijdmethoden dan wel het optreden van een vijfde colonne, kortom verraad en bedrog? Over deze kwestie is in de loop der decennia een levendig historisch debat gevoerd. Uiteindelijk is dat uitgelopen op een heuse controverse tussen enerzijds beschouwende en relativerende krijgshistorici en aan de andere zijde direct betrokken veteranen en patriottisch ingestelde historici.

Begin van de geschiedschrijving: De Groene Serie

Naar goed militair gebruik begonnen Nederlandse officieren, georganiseerd rond het vakblad De Militaire Spectator, direct na de nederlaag met de evaluatie van de strijd. Vanaf de zomer van 1940 hielden zij interviews met direct betrokken officieren over de krijgshandelingen en publiceerden daarover in De Militaire Spectator. Dit duurde tot het voorjaar van 1942 toen alle Nederlandse officieren opnieuw in Duitse krijgsgevangenschap werden afgevoerd. Na de bevrijding werd het werk onmiddellijk hervat. De vele publicaties in De Militaire Spectator leidden vanaf 1950 tot het meerdelige werk De strijd op Nederlands grondgebied tijdens Wereldoorlog II, ook wel de Groene Serie genoemd vanwege de kleur van de band. Drijvende kracht achter deze serie was luitenant-kolonel V.E. Nierstrasz.

Lou de Jong: Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog

In 1970 verscheen deel 3 van het levenswerk van dr. Lou de Jong, Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog. Dat handelde over de meidagen van 1940 en was sterk gebaseerd op de Groene Serie. De Groene Serie richtte zich op professionele militairen, het werk van Lou de Jong bereikte een groot publiek. De Groene Serie was evaluatief van aard en legde de vinger op alles wat misgegaan was. De Jong gaf in deel 3 een ontluisterend beeld van de uitrusting, de opleiding en het optreden van de Nederlandse krijgsmacht in mei 1940.

Mythevorming, ontluistering en controverse

Deze zeer kritische beschrijving door Lou de Jong veroorzaakte een schok in Nederland. Jarenlang was de nederlaag voor een belangrijk deel verklaard met mythische verhalen over het optreden van een vijfde colonne, Duitse schendingen van oorlogsrecht en andere onbetamelijkheden, geheel in overeenstemming met het beeld van Nazi-Duitsland. Nu bleek dat vooral de slechte staat van de Nederlandse defensie en het vaak belabberde optreden van de krijgsmacht debet waren aan de snelle nederlaag. Dit was bijzonder pijnlijk voor oud-militairen die zich vaak moedig en krijgshaftig gedragen hadden en op een aantal plaatsen de Duitsers wel degelijk met succes hadden weerstaan. De afgeslagen aanval op Kornwerderzand, de succesvolle verdediging bij Scherpenzeel en het opruimen van de Duitse luchtlandingstroepen rond Den Haag zijn daar voorbeelden van.

E.H. Brongers en het eerherstel van het Nederlandse leger

Het werk van Lou de Jong bracht een tegenbeweging op gang in de geschiedschrijving over de meidagen van 1940, die meer de nadruk legde op het heldhaftige optreden van individuele militairen en kleine eenheden. E.H. Brongers, zelf militair en docent aan de Koninklijke Militaire Academie, is daar de belangrijkste exponent van. De Groene Serie baseert zich vooral op de rapporten en verklaringen van officieren, op het globale strijdverloop en op de bevelvoering. Brongers maakt gebruik van ooggetuigenverslagen en interviews met soldaten en onderofficieren. Hij schreef een serie boeken over de verschillende strijdterreinen in Nederland in mei 1940, waarin op indrukwekkende wijze de heftige ervaringen van de gewone soldaat in het gevecht tot uitdrukking komen. Wat Brongers wil aantonen is dat het Nederlandse leger zich, ondanks zijn materiële beperkingen en matige opleiding, duchtig geweerd heeft tegen een overmachtige tegenstander. Op een aantal plaatsen en momenten duchtiger dan men redelijkerwijs had mogen verwachten. Als een Europese grootmacht als Frankrijk binnen enkele weken door het Duitse leger op de knieën werd gedwongen, dan heeft Nederland zich volgens Brongers relatief goed geweerd.

De Sectie Militaire Geschiedenis

In 1990, vijftig jaar na de Duitse inval, verscheen het standaardwerk Mei 1940, de strijd op Nederlands grondgebied onder redactie van Piet Kamphuis en Herman Amersfoort van de Sectie Militaire Geschiedenis van de Koninklijke Landmacht. Dit werk is geen militair-technische evaluatie, maar een voor een breed publiek geschreven werk dat naar de laatste inzichten een gedegen overzicht geeft van de krijgshandelingen in mei 1940. Mei 1940 nuanceert de scherpe evaluatie van de strijd in de Groene Serie, en daarmee het werk van De Jong, maar is ook kritisch over de op rehabilitatie gerichte geschiedschrijving van Brongers. De conclusies van dit nieuwe overzichtswerk werden al snel betwist. De kritiek spitste zich toe op twee punten die van doen hebben met Duitse schendingen van het oorlogsrecht.

Schendingen van het oorlogsrecht

Mei 1940 betoogt dat het bombardement van Rotterdam, hoe vreselijk ook, volgens het oorlogsrecht toelaatbaar was omdat het hier een verdedigde stad in de frontlinie betrof. M. Kneepkens stelt echter in zijn boek Het rijk van de demonen. Het bombardement op Rotterdam en de normen (1993) dat het wel degelijk een misdadig terreurbombardement was, bedoeld om de burgerbevolking te treffen. Mei 1940 relativeerde andere Duitse schendingen van het oorlogsrecht, zoals bijvoorbeeld het executeren van Nederlandse soldaten na hun overgave en het gebruiken van Nederlandse militairen als levend schild. Volgens Mei 1940 zijn deze schendingen wel voorgekomen, maar waren het incidenten die vaker voorkwamen in de extreme omstandigheden van het slagveld.

Debat over de schendingen

Een aantal veteranen onder leiding van W.D. Jagtenberg verzette zich fel tegen deze conclusies. Naar hun ervaringen vormden dit soort overtredingen een structureel onderdeel van het Duitse optreden. Hierover ontspon zich een heftig debat dat in 1995 leidde tot de publicatie door Jagtenberg van een boek met de brisante titel Geschiedvervalsing over de meidagen van 1940. Kiest Defensie vóór de SS en tégen haar veteranen? Jagtenberg spande zelfs een rechtszaak aan tegen het ministerie van Defensie, waar de Sectie Militaire Geschiedenis onder valt, om de inhoud van Mei 1940 gewijzigd te krijgen. De rechtbank oordeelde dat zij zich niet inliet met het beoordelen van wetenschappelijke publicaties en dat het boek bovendien reeds lang gedrukt en verspreid was, zodat er niet veel meer recht te zetten viel. De rechtszaak bracht geen uitkomst, maar verziekte wel de verhoudingen. Op het verwijt aan de Sectie Militaire Geschiedenis dat deze niet bereid was tot open dialoog antwoordde Herman Amersfoort dat het aanspannen van een rechtszaak sowieso het einde van de dialoog is.

Ook Nederlandse oorlogsmisdaden

De Sectie Militaire Geschiedenis zette het onderzoek voort. In 2000 publiceerde Herman Amersfoort ‘Ik had mijn Roode-Kruis band afgedaan’. Oorlogsrecht en gedragingen van Nederlandse en Duitse militairen in gevecht, mei 1940. Dit boek versterkte het beeld dat al in Mei 1940 geschetst was. Het Duitse leger heeft wel degelijk in een aantal gevallen het oorlogsrecht overtreden, maar dat was niet structureel en kwam voornamelijk voor in het heetst van de strijd. Saillant was dat Amersfoort ook een aantal Nederlandse schendingen van het oorlogsrecht boven water had gehaald en daarmee op pijnlijke wijze aantoonde dat zulke zaken nu eenmaal gebeuren in tijden van oorlog, en niet noodzakelijkerwijs het gevolg zijn van vooropgezet plan of instructie van hogerhand. Desalniettemin is duidelijk dat Amersfoort dit boek schreef als verdediging tegen de door Jagtenberg c.s. gemaakte aantijgingen en dat deze toch een gevoelige snaar hadden geraakt. In de tweede, herziene herdruk van Mei 1940 (2005), zijn een aantal van de gewraakte passages aangepast of geschrapt. Onduidelijk is of dit voortkomt uit voortschrijdend wetenschappelijk inzicht of uit politieke motieven.

Conflict

Het debat ging inmiddels al lang niet meer over de inhoud, maar over de wijze waarop beide partijen, de Sectie Militaire Geschiedenis en het ministerie van Defensie enerzijds en Jagtenberg gesteund door onder andere Brongers en een aantal veteranen anderzijds met elkaar omgingen. In 2010 publiceerden Jagtenberg en Brongers Ik beschuldig - Vijftien jaar strijd tegen het Ministerie van Defensie over haar boek Mei 1940 - de strijd op Nederlands grondgebied, waarin zij, vanuit hun perspectief, het hele verloop van het conflict uit de doeken doen. Volgers van de polemiek stellen dat Jagtenberg een voor hem heilige persoonlijke strijd voerde, daarbij uiteindelijk de realiteit uit het oog verloor en in overdrijving verviel. De SMG en Defensie zou echter te verwijten zijn dat zij het meningsverschil op institutionele wijze, arrogant en uit de hoogte, benaderden en niet werkelijk het inhoudelijk debat aangingen. Het is duidelijk dat beide partijen op een zeker moment het gevoel voor nuance verloren hadden en een goed gesprek was niet meer mogelijk. Wim Jagtenberg overleed in 2011 op 95-jarige leeftijd, waarmee rond dit onderwerp voorlopig de rust is ingetreden.

Voor dit dossier is uitputtend gebruik gemaakt van het eerste hoofdstuk uit Mei 1940 De strijd op Nederlands grondgebied. (2e herziene druk, 2005).
Alle in dit dossier genoemde publicaties, en nog veel meer publicaties over mei 1940, bevinden zich in de collectie van de Koninklijke Bibliotheek

Literatuur

Links

Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 / bew. door V.E. Nierstrasz, 1957

Inleiding en algemeen overzicht van de gevechtsdagen van 10-19 mei 1940 / bew. door V.E. Nierstrasz, 1957

Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog / L. de Jong, deel 3, mei 1940, 1970

Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog / L. de Jong, deel 3, mei 1940, 1970

Opmars naar Rotterdam / E.H. Brongers, 1983

Opmars naar Rotterdam / E.H. Brongers, 1983

Mei 1940 : de strijd op Nederlands grondgebied / H. Amersfoort, P.H. Kamphuis red., 1990

Mei 1940 : de strijd op Nederlands grondgebied / H. Amersfoort, P.H. Kamphuis red., 1990

In het rijk van de demonen : het bombardement van Rotterdam en de normen / Manuel Kneepkens, 1993

In het rijk van de demonen : het bombardement van Rotterdam en de normen / Manuel Kneepkens, 1993

Geschiedvervalsing over de meidagen van 1940 : kiest Defensie vóór de SS en tégen haar veteranen? / W.D. Jagtenberg, 1995

Geschiedvervalsing over de meidagen van 1940 : kiest Defensie vóór de SS en tégen haar veteranen? / W.D. Jagtenberg, 1995

Mei 1940 : de strijd op Nederlands grondgebied / Herman Amersfoort, Piet Kamphuis (red)., 2005

Mei 1940 : de strijd op Nederlands grondgebied / Herman Amersfoort, Piet Kamphuis (red)., 2005

Ik had mijn Roode-Kruis band afgedaan : oorlogsrecht en gedragingen van Nederlandse en Duitse militairen in gevecht, mei 1940 / Herman Amersfoort, 2005

'Ik had mijn Roode-Kruis band afgedaan' : oorlogsrecht en gedragingen van Nederlandse en Duitse militairen in gevecht, mei 1940 / Herman Amersfoort, 2005

Ik beschuldig : vijftien jaar tegen het Ministerie van Defensie over haar boek Mei 1940 : de strijd op Nederland grondgebied / W.D. Jagtenberg ; bew. door E.H. Brongers en T.O.P. Jagtenberg, 2010

Ik beschuldig : vijftien jaar tegen het Ministerie van Defensie over haar boek 'Mei 1940 : de strijd op Nederland grondgebied' / W.D. Jagtenberg ; bew. door E.H. Brongers en T.O.P. Jagtenberg, 2010