Centsprenten in de KB

Centsprenten zijn een goedkope vorm van massadrukwerk uit de achttiende en negentiende eeuw. De afgebeelde onderwerpen lopen uiteen van Hollandse helden tot bijbelverhalen en kinderspel.

Goedkoop massadrukwerk

Centsprenten waren bestemd voor de onderste lagen van de samenleving en voor kinderen. Ze werden in de achttiende en negentiende eeuw in grote aantallen geproduceerd op goedkoop papier. Om kosten te besparen werden prenten vaak ongekleurd of met een grove vlekkenkleuring verkocht. Duurdere prenten werden met behulp van sjablonen van kleur voorzien. Winkeliers of (mars)kramers verkochten de prenten per stuk en onderwijzers gaven soms een prent als beloning aan leerlingen.

Centsprenten werden eenzijdig gedrukt op ongevouwen vellen drukpapier (plano’s) en ze waren te koop voor één of meer centen. De bladen van ca. 30x40 cm bevatten één of meerdere afbeeldingen met tekst. Die tekst staat vaak op rijm en is ondergeschikt aan de afbeeldingen.

[Hier hebt gy] t leeven en bedrijf van Jan de Wasser met zijn wijf. - Amsterdam : Erve H. Rijnders, [tussen 1781-1795]. Signatuur: Borms 0876.

[Hier hebt gy] 't leeven en bedrijf van Jan de Wasser met zijn wijf. - Amsterdam : Erve H. Rijnders, [tussen 1781-1795]. Signatuur: Borms 0876.

Ziet mijn bokje eens moedig stappen. - Deventer : J. de Lange, [tussen 1822-1849].

Ziet mijn bokje eens moedig stappen. - Deventer : J. de Lange, [tussen 1822-1849]. Aanvraagnummer: Borms 0754.

Gevecht tusschen de Russen en Turken = Combat entre les Russes et les Turcs. - [Turnhout : Franciscus Anthonius Beersmans], [tussen 1866-1897].

Gevecht tusschen de Russen en Turken = Combat entre les Russes et les Turcs. - [Turnhout : Franciscus Anthonius Beersmans], [tussen 1866-1897]. Aanvraagnummer: Borms 0024.

Onderscheidene bedrijven = Différents métiers. - [Turnhout : Franciscus Anthonius Beersmans], [tussen 1866-1897].

Onderscheidene bedrijven = Différents métiers. - [Turnhout : Franciscus Anthonius Beersmans], [tussen 1866-1897]. Aanvraagnummer: Borms 0033.

Onderwerpen op centsprenten

Centsprenten behandelen allerlei onderwerpen. Er zijn prenten met reeksen afbeeldingen van schepen, kinderspel, dieren, werktuigen, verre volken, maar er zijn ook verhalende prenten met sprookjes, moordverhalen, kluchten, verhalen uit de Nederlandse geschiedenis, bijbelverhalen en meer.

Een geliefd thema op centsprenten was het kinderspel: hoepelen, knikkeren en met de bok uit rijden gaan. Maar ook minder lieflijke spelletjes werden gespeeld, zoals een gans de kop afslaan en een vogel van een paal afschieten. Prenten van ‘Straatroepers’ lieten zien wat er allemaal op straat werd verkocht: pannen en potten, tapijten en zwavelstokken, vis en brood, pennen en inkt.

Een ander populair onderwerp was ‘Jan de Wasser’. Jan en zijn vrouw Griet ‘ruilen broek voor schortedoek’, waarna Jan vrouwenwerk gaat doen. Zulke prenten waarin de standaardrollen werden omgedraaid werkten op de lachspieren.

Aan het einde van de achttiende eeuw begon de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen uitgevers aan te sporen om leerzame prenten te maken. De afbeeldingen werden netter en de taal van de prenten werd gekuist. Het was de bedoeling (of de hoop) dat zowel kinderen als ouders meer doordrongen zouden raken van belangrijke burgerlijke normen en waarden. Of dat helemaal gelukt is, blijft de vraag, want de populaire prenten vonden nog steeds gretig aftrek.

Onderzoeksmogelijkheden met centsprenten

De collectie centsprenten geeft een goed beeld van de onderwerpen waar de Nederlandse bevolking in geïnteresseerd was. Dat maakt ze tot een ware schatkamer voor iedereen die geïnteresseerd is in de geschiedenis van Nederland. De prenten kunnen dienen als bron voor velerlei onderzoek: naar tekst en taal, naar het dagelijks leven van onze voorouders, naar (verdwenen) ambachten en beroepen, naar vervoer en mode en naar pedagogische opvattingen en rolpatronen. Ook de illustratietechnieken en de verspreiding zijn onderwerp van studie. Er zijn honderden miljoenen centsprenten gedrukt en verspreid in Nederland en Vlaanderen door tientallen drukkers, uitgevers en wederverkopers.

Van Speyks leven en dood = Vie et mort de Van Speyk. - [Turnhout : Brepols ÿ& Dierckx zoon?] ; [Turnhout : N.V. Brepols?], [tussen 1880-1935].

Van Speyk's leven en dood = Vie et mort de Van Speyk. - [Turnhout : Brepols & Dierckx zoon?] ; [Turnhout : N.V. Brepols?], [tussen 1880-1935]. Aanvraagnummer: Borms 0270.

Komt kinderen, ziet deez' wakkren haan = Le cocq Reveil-Matin vous donne l' intelligence. - [Turnhout : Brepols & Dierckx zoon], [tussen 1840-1880].

Komt kinderen, ziet deez' wakkren haan = Le cocq Reveil-Matin vous donne l' intelligence. - [Turnhout : Brepols & Dierckx zoon], [tussen 1840-1880]. Aanvraagnummer Borms 0258.

De Chinezen in hunne huishouding. – Haarlem : I. de Haan ; [Haarlem] Emrik en Binger, [tussen 1880-1901].

De Chinezen in hunne huishouding. – Haarlem : I. de Haan ; [Haarlem] Emrik en Binger, [tussen 1880-1901]. Aanvraagnummer KW SMC K 0025.

Van onvoorzigtigheid en wijze kinderdeugd, Vertoont u deze prent twee lessen voor de jeugd. - Leeuwarden : P. Burggraaf Jr., [tussen 1832-1848].

Van onvoorzigtigheid en wijze kinderdeugd, Vertoont u deze prent twee lessen voor de jeugd. - Leeuwarden : P. Burggraaf Jr., [tussen 1832-1848]. Aanvraagnummer Borms 0996.

Noach door zijne godvrugt groot, Werd dus geholpen uyt de nood

Noach door zijne godvrugt groot, Werd dus geholpen uyt de nood. Johannes Kannewet, tussen 1736-1780. Aanvraagnummer: Borms 0721.

De KB-collectie

Het goedkope massadrukwerk is slecht bewaard gebleven. Deels omdat de kwaliteit van het papier matig is en deels omdat erfgoedinstellingen en particuliere verzamelaars er lange tijd weinig belangstelling voor hadden. De collectie van de Koninklijke Bibliotheek bevat circa 1570 centsprenten uit de periode 1730-1900 en is opgebouwd door schenkingen en enkele aankopen. Het grootste deel van de collectie centsprenten, meer dan duizend exemplaren, is in 2007 geschonken door Aernout Borms en Leny Borms-Koop.

Meer informatie