Kinderboeken door de eeuwen heen

Een beknopt chronologisch overzicht van de ontwikkeling van kinderboeken in de westerse literatuur. Veel van die boeken vindt u terug in de kinderboekencollectie van de KB of op een van de digitale platforms die de KB aanbiedt.

Van Alphen’s kindergedichten, Dik Trom, De kleine kapitein en Kikker staan niet op zichzelf. Kinderboeken maken deel uit van een literaire traditie. In het volgende beknopte overzicht wordt een beeld geschetst van de ontwikkeling van kinderboeken.

1600-1800

In 1778 verschijnt Proeve van kleine gedigten voor kinderen, een boek dat vaak wordt omschreven als het eerste kinderboek in de Nederlandse literatuur. Vóór 1778 wordt er natuurlijk ook al gelezen door kinderen, bijvoorbeeld in catechismussen, gedichtenbundels, abc-boeken, schoolboeken en centsprenten. Al deze boeken zijn meer religieus of opvoedkundig van aard dan dat ze ontspanning bieden. Maar de Kleine gedigten van Hieronymus van Alphen zijn bijzonder omdat ze in eenvoudige poëtische taal zijn geschreven en een directe weergave zijn van gebeurtenissen uit het kinderleven. Van Alphen had vele navolgers, zoals Pieter 't Hoen, die in hetzelfde jaar 1778 een Nieuwe proeve van klijne gedichten voor kinderen publiceerde.

Michel & Johannes Friedrich Endter, 1679
Orbis sensualium pictus, 1679

Michel & Johannes Friedrich Endter

De kleine print-bybel, 1720
De kleine print-bybel, 1720

Joannes Pauli

Contes de ma Mere l'Oye = Vertellingen van Moeder de Gans, 1754
Contes de ma Mere l'Oye = Vertellingen van Moeder de Gans, 1754

P. van Os

Kleine gedigten voor kinderen, 1787
Kleine gedigten voor kinderen, 1787

Weduwe J. van Terveen en zoon

1801-1900

In de negentiende eeuw ontwikkelen de technische mogelijkheden voor druk en illustratie zich in rap tempo. De oplagen worden groter en de boeken worden steeds mooier geïllustreerd, in de tweede helft van de eeuw ook in kleurenlithografie.
Klassieken worden bewerkt voor de jeugd en bakerrijmen en prentenboeken vinden hun weg naar de kinderkamer. De brave Hendrik ziet in 1810 het licht en beleeft in 1877 zijn 60ste druk. J.J.A. Goeverneur bewerkt Prikkebeen voor het Nederlandse kind, Jan Pieter Heije schrijft vele gedichten en liederen om kinderen vaderlandsliefde bij te brengen, en Theo van Hoytema maakt op het einde van de eeuw zijn prachtige steendrukken voor Het leelijke jonge eendje. In 1891 schrijft C. Joh. Kieviet Dik Trom, een boek dat ruim 100 keer herdrukt zal worden in de twintigste eeuw.

Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd, 1852
Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd, 1852

Roelants

Piet de Smeerpoets, zijn berouw en bekeering, voor kinderen tot vermaak en leering, circa 1875
Piet de Smeerpoets, zijn berouw en bekeering, voor kinderen tot vermaak en leering, circa 1875

Roelants

Kinderliederen, 1874
Kinderliederen, 1874

Van Kampen

Uit het leven van Dik Trom, 1891
Uit het leven van Dik Trom, 1891

Kluitman

1901-1940

De ‘eeuw van het kind’ is aangebroken en de kinderkamer wordt een beschermd gebied. Toch wordt de jeugd de harde realiteit niet onthouden: Afke's tiental geeft een beeld van de schrijnende armoede op het platteland. Daarnaast worden er fantasieverhalen met een happy end geschreven en gelezen. Uit het buitenland komen Peter Pan, Babar en Winnie de Poeh. Nederland produceert boeken over kwajongens met een gouden hart: Kruimeltje en Pietje Bell. De meisjes moeten het doen met andere rolmodellen: Joop ter Heul, Roswitha en Lijsje Lorresnor. In deze periode worden boeken over sport, met name voetbal, populair.

Afke's tiental, 1907
Afke's tiental, 1907

Kluitman

Pietje Bell, 1914
Pietje Bell, 1914

Kluitman

Joop ter Heul, 1919
Joop ter Heul, 1919

West-Friesland

Groot vertelboek voor de bijbelse geschiedenis, 1939
Groot vertelboek voor de bijbelse geschiedenis, 1939

Kok

1941-1960

In de Tweede Wereldoorlog blijft het traditionele jeugdboek verschijnen. Slechts een enkel boek kan als nationaalsocialistisch worden gekwalificeerd. In 1947 verschijnt de eerste druk van Het achterhuis van Anne Frank. In de jaren vijftig winnen De Gouden boekjes de harten van ouders en kinderen. Annie M.G. Schmidt en Han G. Hoekstra brengen humor en tegendraadsheid voor kinderen, en Dick Bruna debuteert met zijn prentenboeken met elementaire vormen. Miep Diekmann en An Rutgers van der Loeff schrijven realistische verhalen over moeilijke onderwerpen, maar ook traditionele meisjesboeken en spannende jongensboeken zoals Arendsoog blijven populair. Ballonstrips beginnen aan hun opmars.

Het verloren schaap, 1947
Het verloren schaap, 1947

Meulenhoff

Knikkertje Lik, 1951
Knikkertje Lik, 1951

Het Spectrum

Vijf brandweermannetjes, 1953
Vijf brandweermannetjes, 1953

De Bezige Bij

De olijke tweeling, 1958
De olijke tweeling, 1958

De Eekhoorn

1961-1980

Belangrijke schrijvers van fantasieverhalen zijn Paul Biegel en Tonke Dragt. Kinderliteratuur krijgt meer aandacht – er worden voor het eerst prijzen toegekend voor jeugdboeken. In de jaren zeventig ontstaat een maatschappelijk debat over de inhoud van het kinderboek. Ouderwetse rolpatronen met vaders achter de krant en moeders bij het aanrecht zijn het doelwit van actiegroepen. Ze geven brochures uit met een keuze van titels waarin eigentijdse leefvormen en onderwerpen aan bod komen. Willem Wilmink, Guus Kuijer en Els Pelgrom schrijven realistische gedichten en verhalen, en Wim Hofman en Joke van Leeuwen schrijven én illustreren beiden kinderboeken. Prentenboeken vormen een belangrijk deel van het aanbod.

De brief voor de koning, 1962
De brief voor de koning, 1962

Leopold

Sjakie en de chocoladefabriek, 1968
Sjakie en de chocoladefabriek, 1968

Fontein

Het malle ding van bobbistiek, 1970
Het malle ding van bobbistiek, 1970

Ploegsma

Wiele wiele stap, 1977
Wiele wiele stap, 1977

Querido

1981-1995

Het literaire kinderboek wint terrein. Prijzen voor jeugdboeken gaan naar boeken die door een jury van volwassenen worden gekozen. Daar komt kritiek op. Als tegenwicht worden kinderjury's gevormd, die hun eigen toppers uitkiezen: Carry Slee, Jacques Vriens en Paul van Loon zijn favoriet. De eerste prentenboeken over Kikker van Max Velthuijs verschijnen, en The Tjong Khing, het echtpaar Schubert, de zusjes Heymans en Friso Henstra maken mooie illustraties voor kinderen. Realistische onderwerpen als oorlog, seks en drugs worden voor de oudere jeugd niet geschuwd.

Hasse Simonsdochter, 1983
Hasse Simonsdochter, 1983

Lemniscaat

Van nul tot nu, 1986
Van nul tot nu, 1986

Big Balloon

Een ijsbeer in de tropen, 1987
Een ijsbeer in de tropen, 1987

De Vier Windstreken

Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is. 1990
Als je goed om je heen kijkt zie je dat alles gekleurd is, 1990

Querido

Na 1996

Alleen de toekomst zal leren welke schrijvers en welke publicaties uit de meest recente jaren de tand des tijds zullen doorstaan. Veel publieke aandacht of hoge oplagecijfers zeggen meer over mediahypes en geslaagde uitgeversstrategieën dan over duurzame kwaliteit, maar er worden nog steeds literaire juweeltjes geschreven. Griezelverhalen en 'zelfhulp'-boeken in de categorie 'Hoe overleef ik...' doen het in deze jaren erg goed. Er is voor elk wat wils op de markt, van hoogliteraire poëzie tot seriewerk over meisjes en paarden en jongens en voetbal. Een opmerkelijke ontwikkeling is de terugkeer van het typische meisjes- en jongensboek.

Dolfje Weerwolfje, 1997
Dolfje Weerwolfje, 1997

Elzinga

Spijt!, 1996
Spijt!, 1996

Van Holkema & Warendorf

Zwart als inkt is het verhaal van Sneeuwwitje en de zeven dwergen, 1997
Zwart als inkt is het verhaal van Sneeuwwitje en de zeven dwergen, 1997

Wim Hofman

Hoe overleef ik mijn eerste zoen?, 2001
Hoe overleef ik mijn eerste zoen?, 2001

Van Holkema & Warendorf

Meer lezen over de geschiedenis van kinderboeken en jeugdliteratuur

  • Rita Ghesquière, Vanessa Joosen, Helma van Lierop-Debrauwer (red.), Een land van waan en wijs: geschiedenis van de Nederlandse jeugdliteratuur. Atlas Contact, 2014
  • Wonderland: van Pietje Bell tot Harry Potter. Koninklijke Bibliotheek, 2003
  • Vivian Treurniet, Marieke van Delft. Het kinderboek. Waanders, 2002
  • P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets, Lust en leering: geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw. Waanders, 2001
  • Toin Duijx & Joke Linders, De goede kameraad: honderd jaar kinderboeken. Van Holkema & Warendorf, 1991
  • Harry Bekkering (red.), De hele Bibelebontse berg: de geschiedenis van het kinderboek in Nederland & Vlaanderen van de middeleeuwen tot heden. Querido, 1989