Jip en Janneke

Het bekendste kleuterduo van Nederland is ongetwijfeld 'Jip en Janneke' van Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp. Generaties na-oorlogse kinderen zijn met het tweetal opgegroeid.

Vanaf 1952 in de krant

Op zaterdag 13 september 1952 stond in dagblad Het Parool het allereerste 'Jip en Janneke'-verhaaltje. Het jongetje Jip is op een dag in de tuin en verveelt zich. Plots nieuwsgierig geworden kijkt hij door de heg en ziet voor het eerst zijn nieuwe buurmeisje. ‘Zij was net zo groot als Jip. 'Hoe heet je?' vroeg Jip. 'Jan-ne-ke' zei het meis-je. 'Ik woon hier.' 'Gis-te-ren woon-de je nog niet hier', zei Jip. 'Van-daag woon ik hier', zei Jan-ne-ke. 'Kom je met mij spe-len?’ Na die eerste kennismaking beleeft het tweetal jarenlang avonturen. Tot zaterdag 7 september 1957 waren hun belevenissen wekelijks in de krant te volgen.

Ook in boekvorm

Het eerste boekje, Jip en Jan-ne-ke, verscheen in november 1953 bij uitgeverij de Arbeiderspers. Net als in de krant met liggende streepjes tussen de lettergrepen conform de leesmethode van die tijd. Er verschenen in totaal acht bundels, waarvan de laatste E-ven-tjes la-chen Jip en Jan-ne-ke in 1960. Van 1963 tot 1965 zijn de verhalen samengebracht in vijf ABC-pockets voor de jeugd (eerste boek t/m vijfde boek), en in 1977 verscheen een grote verzamelbundel.

Eigen ervaring en fantasie

Zelf meende Annie M.G. Schmidt dat ze onopzettelijk Ot en Sien als voorbeeld had genomen. In haar eigen woorden: ‘Ik schreef verhaaltjes over een jongetje en een meisje, omdat ik dat de eerlijkste verdeling van het mensdom vond'. 'Ik heb in m'n hele leven nog nooit iets zo makkelijk geschreven als Jip en Janneke. [...] De toon van Jip en Janneke lag me. Het was misschien mijn eigen kleutermentaliteit die maakte dat het zo vlot ging'.
De verhaaltjes waren deels gebaseerd op de belevenissen van Annies zoontje met zijn buurmeisje. Andere waren gewoon verzonnen.

Huis, tuin en de grote wereld

Peter van den Hoven schreef in 1987 in Bzzlletin: 'Er zijn drie soorten verhalen in Jip en Janneke te ontdekken. Op de eerste plaats de vertellingen waarin de veilige geborgenheid van huis en tuin voorop staat en waarin dan ook Poppejans, Beer, Takkie de hond en Siepie de poes veelvuldig figureren. [...] Daarnaast zijn er de verhalen die de kinderen volgen bij hun ontdekkingen in de buitenwereld: uit logeren, in de dierentuin, op het strand [...] En tenslotte zijn er de hoofdstukjes waarin de kinderen met de volwassenenwereld in conflict komen omdat ze, uit onwetendheid, inbreuk maken op gewenste verhoudingen. Als ze plaatjes uit dure boeken knippen, bloemen verkeerd planten, het web van een spin vernielen'

Fiep Westendorp

Jip en Janneke werden mede populair dankzij de treffende illustraties van Fiep Westendorp. Voor het kleuterweekblad Bobo maakte zij in de periode 1976-1980 bij alle 240 Jip en Janneke-verhaaltjes nieuwe (kleuren)illustraties. Daarna moderniseerde ze alle zwartwitsilhouetjes in de bestaande vijf pockets. Dat viel niet mee, aldus Westendorp: 'Ik heb het me verschrikkelijk moeilijk gemaakt met al die silhouetten. Jip en Janneke hebben niet voor niets een wit schortje en een zwart-wit truitje aan. Je kunt immers niet veel doen met zwarte handjes op een zwart broekje. […] Als ik een bepaalde stand moet tekenen, denk ik: hoe los ik dat nou weer op? Het is elke keer weer een puzzel. En altijd van opzij'.

Vertalingen

Ondanks hun specifiek Nederlandse karakter verschenen de Jip en Janneke-verhaaltjes ook in onder meer Duitsland (Heiner und Hanni/Julia und Alexander), Engeland (Mick and Mandy/Bob and Jilly/Jip and Janneke), Spanje (Mila y Yaco), Israël (Yip we-Yaneqe), Indonesië (Tono dan Tini), Litouwen (Jipas ir Janike) en Estland (Jip ja Janneke). Er verschenen zelfs Latijnse (Jippus et Jannica, 2000) en Twentse (Jipke en Jannöaken, 2001) edities.

Jip en Janneke in braille

De Fiep Westendorp Foundation heeft een aantal verhalen en illustraties van Jip en Janneke laten bewerken tot een voorlees- en voelboek voor blinde en slechtziende kinderen. Het boek -uit 2010- bevat zeven verhalen en bestaat uit twee delen. De rechterhelft bevat voelbare tekeningen en stukjes braille en de linkerhelft is het gedeelte in gewone druk, bestemd voor de ouders, grootouders of begeleiders.

Jip en Janneke in de grote mensenwereld

Het duo is ook buiten boek en krant ‘actief’. Het grootwinkelbedrijf de HEMA heeft het recht verworven Jip en Janneke op zijn producten te mogen afbeelden. In de HEMA-vestigingen zijn de kleuters op fotoalbums, haarborstels en snoepgoed te vinden.
De eenvoudige korte zinnetjes uit de boekjes hebben geleid tot de uitdrukking ‘Jip-en-Janneketaal’. Het heeft zowel een negatieve als een positieve klank. Negatief als het gaat om wel zeer simplistische formuleringen. Positief als het slaat op het begrijpelijker maken van omslachtige (overheids)taal. Dat laatste mag dan wat meer Jip-en-Janneketaal zijn. Een medewerker van de gemeente Voorburg, Peter Zuijdgeest, zou de term hebben bedacht.

Nog altijd in herdruk

De grote verzamelbundel Jip en Janneke beleeft in 2011 zijn 38e druk. De verhaaltjes blijven populair. Bij de vijftigste ‘verjaardag’ van Jip en Janneke in 2003 verscheen het luxe uitgegeven Jip en Janneke : vijftig jaar. Deze uitgave bevat de vijftig mooiste kleurenillustraties -waarvan sommige uitklapbaar- en de vijftig meest geliefde verhalen. In 2012 gaat er een musical over beide kleuters van start bij van hun zestigste ‘verjaardag’. Jip en Janneke leven voort.
De KB bezit nagenoeg alle edities van Jip en Janneke; de boekjes zijn via de catalogus te vinden en aan te vragen.

Literatuur

Links

Jip en Jan-ne-ke / An-nie M.G. Schmidt, 1953

Jip en Jan-ne-ke / An-nie M.G. Schmidt, 1953

Een zoen-tje van Jip en Jan-ne-ke / An-nie M.G. Schmidt, 1957

Een zoen-tje van Jip en Jan-ne-ke / An-nie M.G. Schmidt, 1957

Een jaar met Jip en Janneke / Annie M.G. Schmidt  en Fiep Westendorp, 2009 

Een jaar met Jip en Janneke / Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp, 2009

Jip ja Janneke / Annie M.G. Schmidt, cop. 1996

Jip ja Janneke / Annie M.G. Schmidt, cop. 1996

Yip we-Yaneqe / Ani Šmidt, 1997

Yip we-Yaneqe / Ani Šmidt, 1997

Begrijpelijk schrijven : regels en aanwijzingen voor leesbare, helder geformuleerde officiële brieven en stukken; voorbeelden voor woordkeus en zinsbouw / Peter Zuijdgeest, 1995

Begrijpelijk schrijven : regels en aanwijzingen voor leesbare, helder geformuleerde officiële brieven en stukken; voorbeelden voor woordkeus en zinsbouw / Peter Zuijdgeest, 1995

Jip en Janneke : vijftig jaar /  Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp, 2003

Jip en Janneke : vijftig jaar / Annie M.G. Schmidt en Fiep Westendorp, 2003