Sinterklaas

Sinterklaas, wie kent hem niet? Toch zijn er over de historische figuur Nicolaas, waarop onze huidige Sinterklaas is gebaseerd, maar weinig feiten bekend. In de vierde eeuw na Christus was Nicolaas de bisschop van Myra, een plaatsje in het huidige Turkije. Hij deed veel goede werken met het geld dat hij van zijn ouders geërfd had. Het is onbekend in welke jaren de historische Nicolaas precies geboren werd en overleed. Zes december 343 wordt wel genoemd als sterfdag van ene Nicolaas, maar dat is vermoedelijk een andere heilige met dezelfde naam. Nicolaas, de bisschop van Myra, werd na zijn dood heilig verklaard en zijn stoffelijk overschot werd in 1087 naar Bari in Italië overgebracht. Zijn gebeente rust daar nog steeds in de Basilica di San Nicola.

St. Nikolaas-geschenk aan de jeugd / E.J.B. Schonck. - Amsterdam : W. Brave, [1814]. - Met 6 pl., gegrav. tit. en vign.

St. Nikolaas-geschenk aan de jeugd / E.J.B. Schonck. - Amsterdam : W. Brave, [1814]. - Met 6 pl., gegrav. tit. en vign.

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - Amsterdam : G. Theod. Bom, [184X]. - [14] p., [8] bl. pl. : handgekl. lith. ; 16 cm

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - Amsterdam : G. Theod. Bom, [184X]. - [14] p., [8] bl. pl. : handgekl. lith. ; 16 cm

Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd / door C. van Schaick. - Schiedam : Roelants, [1849]. - 86 p, [6] bl. pl. : ill. ; 24 cm

Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd / door C. van Schaick. - Schiedam : Roelants, [1849]. - 86 p, [6] bl. pl. : ill. ; 24 cm

Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd / door C. van Schaick. - Schiedam : Roelants, [1849]. - 86 p, [6] bl. pl. : ill. ; 24 cm

Sint Nikolaas-vertellingen voor de jeugd / door C. van Schaick. - Schiedam : Roelants, [1849]. - 86 p, [6] bl. pl. : ill. ; 24 cm

Tante Keetje's prentenboek / Tante Keetje. - Zwolle : H.L. van Hoogstraten, [1854]. - [20] bl. : gekl. ill. ; 28 cm Op titelpagina: Kleurendruk van H.L. van Hoogstraten. Voorplat met afbeelding in zwart. - Bewerking van: Pocci's lustiges Bilderbuch / Franz Pocci.- München, 1852

Tante Keetje's prentenboek / Tante Keetje. - Zwolle : H.L. van Hoogstraten, [1854]. - [20] bl. : gekl. ill. ; 28 cm Op titelpagina: Kleurendruk van H.L. van Hoogstraten. Voorplat met afbeelding in zwart. - Bewerking van: Pocci's lustiges Bilderbuch / Franz Pocci.- München, 1852

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - Amsterdam : J. Vlieger, 1880. - [20] p., 16 bl.pl. : gekl. lith. ; 20 cm. - Platen gedrukt bij S. Lankhout & Co., 's Hage (voorplat)

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - Amsterdam : J. Vlieger, 1880. - [20] p., 16 bl.pl. : gekl. lith. ; 20 cm. - Platen gedrukt bij S. Lankhout & Co., 's Hage (voorplat)

St. Nikolaas en zijn knecht / [J. Schenkman]. - Amsterdam : J. Vlieger, [ca.1885]. - [22] p. : bruine en 6 gekl. ill. ; 30 cm. - Litho's gedrukt door Amand Lith, Amst.

St. Nikolaas en zijn knecht / [J. Schenkman]. - Amsterdam : J. Vlieger, [ca.1885]. - [22] p. : bruine en 6 gekl. ill. ; 30 cm. - Litho's gedrukt door Amand Lith, Amst.

Groot Sint-Nicolaasboek : met toepasselijke gedichtjes / door F.G. Bos ; benevens 12 pl. in chromo-lithographie naar teek. van C. Buining-Bruins. - Groningen : W.R. Casparie, [ca. 1886]. - [7] p., 8 bl.pl. : gekl. ill. ; 29 cm

Groot Sint-Nicolaasboek : met toepasselijke gedichtjes / door F.G. Bos ; benevens 12 pl. in chromo-lithographie naar teek. van C. Buining-Bruins. - Groningen : W.R. Casparie, [ca. 1886]. - [7] p., 8 bl.pl. : gekl. ill. ; 29 cm

Legendevorming

Ongeveer tweehonderd jaar na Nicolaas’ dood ontstonden allerlei legendes rond zijn persoon. Zo zou de jonge Nicolaas de moederborst op de vastgestelde vastendagen hebben geweigerd. Later zou hij drie verongelukte kinderen weer tot leven hebben gewekt. Een van de legendes die bewaard is in de huidige Sinterklaas-tradities is het verhaal dat Nicolaas drie dochters van een verarmde edelman een bruidsschat bezorgde. Die meisjes zagen geen andere uitweg dan door prostitutie in hun levensonderhoud te voorzien. Op een goede dag wierp Nicolaas gouden munten door het raam en verloste zo de meisjes van dit bestaan. Het ‘strooien’ met pepernoten en snoepgoed zou in deze goede daad zijn oorsprong vinden. Ook zijn er lezingen waarbij het geld terechtkwam in de schoenen van de meisjes, wat de traditie van het schoen zetten zou verklaren.

Beschermer van zeelieden

Sint Nicolaas is ook beschermheilige van de zeelieden, omdat hij eens een matroos die uit de mast gevallen was weer tot leven bracht. Andere zeelieden redde hij uit de nood door een storm te laten bedaren. Dit verklaart waarom in veel havensteden een Sint-Nicolaaskerk staat, onder andere in Amsterdam, Kampen en Edam. De Sint heeft nog altijd iets met de zee, want hij komt immers jaarlijks met zijn stoomboot uit Spanje varen.

Christelijke en heidense elementen

Bepaalde kenmerken van de huidige Sint worden herleid tot de Germaanse oppergod Wodan of Odin. De monniken die in de vroege middeleeuwen het christelijk geloof in Europa verspreidden, probeerden de eigenschappen van Germaanse goden over te brengen op christelijke heiligen. Zo werd Wodan langzamerhand ‘vervangen’ door de heilige Nicolaas. Wodan reed met een bliksemschicht in zijn hand te paard door de hemel om de mensen op aarde in de gaten te houden. Dat Sinterklaas op zijn schimmel over de daken rijdt, zou op Wodans handelwijze zijn gebaseerd.

Zwarte Piet

Over de herkomst van Zwarte Piet is weinig met zekerheid te zeggen. Er wordt wel gesuggereerd dat deze afgeleid is van de Ethiopische wees Piter. Die bleef, na zijn vrijlating uit slavernij uit dankbaarheid bij Nicolaas in dienst. Het is ook goed mogelijk dat Zwarte Piet is gemodelleerd op de Moorse pages die in de zeventiende en achttiende eeuw erg in de mode waren bij Europese edelen. Op basis van de attributen van Piet is ook wel gewezen op Italiaanse schoorsteenvegers, die met een roe de rookkanalen reinigden en het roet verzamelden in een zak.

Viering

De viering van het Sinterklaasfeest is sinds de dertiende eeuw in Europa wijdverbreid. In de middeleeuwen werden op 6 december, dat is de dag vóór de sterfdag van de heilige Nicolaas een kinderbisschop en assistenten gekozen uit de arme kinderen van een stad. Die werden tot 28 december (“Onnozele Kinderen”) rijkelijk van voedsel voorzien en zij kregen allerlei geschenken. De andere kinderen kregen geld en een vrije dag om op 6 december feest te kunnen vieren.
In Nederland verdween na de Reformatie de Sinterklaasviering naar de achtergrond, omdat het katholieke karakter van het feest niet goed aansloot bij de heersende hervormde geest. In de negentiende eeuw kwam het feest langzaam weer in de mode.
De eerste 'officiële' intocht in Nederland vond plaats in 1934 in Amsterdam. In 1952 was de intocht voor het eerst op televisie te volgen en dat is tot op heden zo gebleven.

Sint in beeld

De vroegste afbeelding van Sint Nicolaas uit 1814 laat slechts een roe zien en een deur waarachter iets te vermoeden valt, maar in uitgaven van rond 1850 zien we de Sint in vol ornaat. Vermoedelijk is de toon gezet met een boekje dat in 1850 verscheen bij uitgever G. Theod. Bom in Amsterdam: St. Nikolaas en zijn knecht (digitale versie in de DBNL), geschreven door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman (1806-1863). Schenkman heeft het moderne Sinterklaasfeest voor het eerst in een samenhangend verhaal in een prentenboek weergegeven. Hij verwerkte bekende elementen als het paard, het rijden over de daken en het schenken van cadeaus (of een roe) via de schoorsteen. Hij voerde echter ook nieuwe elementen in: de stoomboot waarmee Sint Nicolaas in Amsterdam aankomt en de zwarte page als hulpje van de Sint. Het boek begint met de welbekende regel: “Zie, ginds komt de stoomboot uit Spanje weêr aan”. Of Schenkman in dit vaak herdrukte boek, met steeds weer andere illustraties, een gangbare praktijk weergaf of dat hij de trend zette, is niet duidelijk.

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - [Herdr.]. - Amsterdam : J. Vlieger, [190-?] (Amsterdam : Senefelder). - [17] p. : 8 gekl. lithogr. ; 17×25 cm

Sint Nikolaas en zijn knecht / door J. Schenkman. - [Herdr.]. - Amsterdam : J. Vlieger, [190-?] (Amsterdam : Senefelder). - [17] p. : 8 gekl. lithogr. ; 17×25 cm

Intocht van St. Nicolaas / door A.C. Callenfels. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1903]. - [12] p. : zw.w. ill., 4 kleurenpl. ; 29 cm

Intocht van St. Nicolaas / door A.C. Callenfels. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1903]. - [12] p. : zw.w. ill., 4 kleurenpl. ; 29 cm

Nieuw St. Niklaas boek / door Tante Frankie ; teekeningen van Adri Ladenius. - Almelo : W. Hilarius Wzn., [1906] (Amsterdam : Senefelder). - [18] p. : bruine en 4 gekl. ill. ; 30 cm

Nieuw St. Niklaas boek / door Tante Frankie ; teekeningen van Adri Ladenius. - Almelo : W. Hilarius Wzn., [1906] (Amsterdam : Senefelder). - [18] p. : bruine en 4 gekl. ill. ; 30 cm

Sint Nicolaas en zijn knecht / door J. Schenkman ; [geïllustreerd door P. van Geldorp]. - [Herdr.]. - Amsterdam : J. Vlieger, [ca. 1907]. - [36] p. : gekl. lithogr. ; 32 cm

Sint Nicolaas en zijn knecht / door J. Schenkman ; [geïllustreerd door P. van Geldorp]. - [Herdr.]. - Amsterdam : J. Vlieger, [ca. 1907]. - [36] p. : gekl. lithogr. ; 32 cm

Van Spanje naar ons land : reisbeschrijvingen van St. Nicolaas / op steen gebracht naar origineele schetsen van Corns de Bruin voor 6 Dec. - Soestdijk : De Blauwvoet, [ca. 1920]. - ill. ; 38 cm

Van Spanje naar ons land : reisbeschrijvingen van St. Nicolaas / op steen gebracht naar origineele schetsen van Corns de Bruin voor 6 Dec. - Soestdijk : De Blauwvoet, [ca. 1920]. - ill. ; 38 cm

Als het 6 december wordt : 12 oude en nieuwe St. Nicolaasliedjes

Als het 6 december wordt : 12 oude en nieuwe St. Nicolaasliedjes / Philip Kruseman ; ill. Daan Hoeksema. - 's Gravenhage : Kruseman, [1921]. - 26 p. : ill, muz. ; 22×30 cm. KW BJ Z6156

Piet de Smeerpoets : vroolijke verhaaltjes en grappige prentjes, naar Struwelpeter / door Oom Gus ; geïllustreerd door C. Spoor. - Amsterdam : H. Meulenhoff, [1922]. - 32 p. : gekl. ill. met deels silhouettek. ; 20×26 cm. - (Voor

Piet de Smeerpoets : vroolijke verhaaltjes en grappige prentjes, naar Struwelpeter / door Oom Gus ; geïllustreerd door C. Spoor. - Amsterdam : H. Meulenhoff, [1922]. - 32 p. : gekl. ill. met deels silhouettek. ; 20×26 cm. - (Voor onze kleinen ; no. 2)

Het nieuwe St. Nicolaasboek

Het nieuwe St. Nicolaasboek /Anna Sutorius ; ill. Sijtje Aafjes. - Alkmaar : Kluitman, [1925]. - 13 p. : zw.w. en kleurenill. ; 29 cm. KW BJ Z6159

Sinterklaas kapoentje / versjes van A.B. van Tienhoven ; met platen van Freddie Langeler. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1928]. - 22 p. : 10 gekl. ill. ; 23×30 cm

Sinterklaas kapoentje / versjes van A.B. van Tienhoven ; met platen van Freddie Langeler. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1928]. - 22 p. : 10 gekl. ill. ; 23×30 cm

Om stil te luisteren : [complete uitgave] / door C. Asscher-Pinkhof ; geïllustreerd door Miep de Feijter. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1930]. - 48, 48, 48 en 48 p, [16] bl. pl. : zw. tek. en 16 gekl. ill. ; 23 cm

Om stil te luisteren : [complete uitgave] / door C. Asscher-Pinkhof ; geïllustreerd door Miep de Feijter. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [1930]. - 48, 48, 48 en 48 p, [16] bl. pl. : zw. tek. en 16 gekl. ill. ; 23 cm

St. Nicolaas komt

St. Nicolaas komt / teekeningen van Sjoerd de Vries. - [S.l.] : [s.n.], [ca. 1945]. - [12] p. : gekl. ill. ; 27 cm. KW XKW 2889

St. Nicolaas

St. Nicolaas / S.M. Bouman-van Tertholen; ill. Adri Alindo. - Groningen : Noordhoff, [ca. 1935]. - 48 p. ; ill. ; 30 cm. KW BJ Z6155

De legende van den Heiligen Nicolaas / tekst: Nellie Burgdorffer ; teekeningen: Oeke Wieringa. - Amsterdam : Strengholt, [1942]. - [22] p. : ill. ; 16 cm

De legende van den Heiligen Nicolaas / tekst: Nellie Burgdorffer ; teekeningen: Oeke Wieringa. - Amsterdam : Strengholt, [1942]. - [22] p. : ill. ; 16 cm

Klaas : een Sinterklaasverhaal / door W.G. van de Hulst ; met tekeningen van W.G. van de Hulst jr. - Amsterdam : Ploegsma, 1945. - 45 p. : zw. tek. met steunkln. ; 25 cm

Klaas : een Sinterklaasverhaal / door W.G. van de Hulst ; met tekeningen van W.G. van de Hulst jr. - Amsterdam : Ploegsma, 1945. - 45 p. : zw. tek. met steunkln. ; 25 cm

Waarom Sint-Nicolaas in 1944 niet bij de Rotterdamsche kindertjes kon komen rijden / B. Stroman ; met ill. van Aad de Haas. - Rotterdam : W.L. & J. Brusse, 1945. - 47 p. : ill. ; 21 cm

Waarom Sint-Nicolaas in 1944 niet bij de Rotterdamsche kindertjes kon komen rijden / B. Stroman ; met ill. van Aad de Haas. - Rotterdam : W.L. & J. Brusse, 1945. - 47 p. : ill. ; 21 cm

Sinterklaas en Pieterbaas / door S. Abramsz ; [ill. van J.G. Kesler]. - 4e dr. - Velp : Van Belkum, [1947]. - [13] p., [12] p. pl. : ill. ; 20 x 28 cm

Sinterklaas en Pieterbaas / door S. Abramsz ; [ill. van J.G. Kesler]. - 4e dr. - Velp : Van Belkum, [1947]. - [13] p., [12] p. pl. : ill. ; 20 x 28 cm

Sinterklaas blijft een zomer over / Henriette van Eyk ; [met ill. van Bijmoer]. - 2e dr. - Amsterdam : Querido, 1948. - 163 p. : ill. ; 25 cm

Sinterklaas blijft een zomer over / Henriette van Eyk ; [met ill. van Bijmoer]. - 2e dr. - Amsterdam : Querido, 1948. - 163 p. : ill. ; 25 cm

Sinterklaas is weer in 't land

Sinterklaas is weer in 't land / tekst en ill. Dick Vandé. - 's-Gravenhage : Van der Horst, [194-?]. - [28] p. : gekl. en zw. ill. ; 14 cm. KW XKW 2866

Zie de maan schijnt....

Zie de maan schijnt.... / aut. en ill. onbekend. - [S.l.] : [s.n.], [194-?]. - [10] p. : gekl. ill. ; 28 cm. KW XKW 2874

Sint Nicolaas

Sint Nicolaas / Karel Hendrik van Seben. - [S.l.] : [s.n.], [194-?]. - [6] p. : zw. en gekl. ill. ; 27 cm. KW XKW 2879

[Hij komt, hij komt, de blijde dag is daar]

[Hij komt, hij komt, de blijde dag is daar] / aut. en ill. onbekend. - [S.l. : s.n.], [194-?]. - [16] p. : gekl. ill. ; 38 cm. KW BJ Z6158

Een avontuurlijke reis van St Nicolaas in 1833

Een avontuurlijke reis van St Nicolaas in 1833 / Overbeeke. - Amsterdam ; Rotterdam ; New York : Erven G. van Sillevoldt, [194-?]. - [6] p. : blauwe ill. ; 28 cm. KW XKW 2888

Sint Nicolaas is in het land

Sint Nicolaas is in het land / plaatjes en tekst van Cees Woltman. - [S.l.] : [s.n.], [194-?]. - [12] p. : zw. ill. met rode steunkl. ; 29×30 cm. KW XKZ 2217

Liederenbundel voor Sinterklaas

Liederenbundel voor Sinterklaas / aut. en ill. onbekend. - Groningen : Theodorus Niemeijer, [195-?]. - [10] p. : zw. ill. ; 12×15 cm. KW XKW 2865

St. Nicolaas droom

St. Nicolaas droom / Willy Schermelé. - [S.l.] : [s.n.], [195-?]. - [10] p. : zw. en gekl. ill. ; 36 cm. KW XKZ 2219

Het kinderfeest (Inge Tielman) ; Sst, Sinterklaasje! (Nico Wijnen)

Het kinderfeest (Inge Tielman) ; Sst, Sinterklaasje! (Nico Wijnen) / Hans Schouwman. - [S.l.] : [s.n.], 1959. - 2 partituren. ; 36 cm. KW XKZ 2216

Relevante bronnen

Frits Booy. Het verhaal van Zwarte Piet: geschiedenis en betekenis. Utrecht : [Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed], 2014
Eugenie Boer, John Helsloot. Het Sinterklaas boek. Zwolle : Waanders, 2009
P.J. Buijnsters en L. Buijnsters-Smets, Lust en leering. Geschiedenis van het Nederlandse kinderboek in de negentiende eeuw. Zwolle, Waanders, cop. 2001
Frits Booy,'A A A Kijk dat kreeg ik van Papa! Over de prentenboeken van Jan Schenkman'. In: Boekenpost. Tijdschrift voor de liefhebber van boeken, strips en boekencuriosa 8 (2000), 46, p. 4-7 en 50, p.4-7.
Eugenie Boer-Dirks,'De Sint Nicolaas van Jan Schenkman'. In: Ons Amsterdam. Maandblad van de Gemeentelijke Commissie Heemkennis, afl. 12, 1995

Literatuur