Sint Nikolaas en zijn knecht door J. Schenkman

Zie ginds komt de stoomboot, te paard over de daken rijden, het grote boek met aantekeningen wie lief is en wie stout… deze bekende elementen van het Sinterklaasfeest werden voor het eerst opgeschreven in het nu zeldzame boekje ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ van J. Schenkman uit 1850.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij Sint Nikolaas en zijn knecht. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek? Klik dan op de link in dit plaatje.

Een traditie gevestigd en vastgelegd

Jan Schenkman (1806-1863) heeft tientallen kinderboeken op zijn naam staan. Eén van de meest invloedrijke boekjes is Sint Nikolaas en zijn knecht, dat in 1850 wordt uitgegeven door Gerrit Theodoor Bom in Amsterdam. Het is 17 cm hoog en bestaat uit 36 enkelzijdig bedrukte pagina’s: een voorwoord, 16 tekstpagina’s met verhalende versjes van elk twaalf regels en 16 handgekleurde lithografieën. Het boek werd zeer populair en werd nog vijftig jaar lang herdrukt en gewijzigd opnieuw uitgegeven. Er bestonden al eerdere boekjes waarin Sinterklaas werd genoemd, maar dit is het eerste boekje waarin hij de hoofdrol speelt.

Schenkman beschrijft in het boekje diverse bekende tradities uit die tijd, zoals het schoentje zetten, snoepgoed strooien, het belonen van brave kinderen en het straffen van stouteriken. Deze elementen zijn bekend uit eerdere bronnen. Daarnaast vinden we in Schenkmans boek nieuwe elementen, zoals de tekst van ‘zie ginds komt de stoomboot’, te paard over de daken rijden, Sinterklaas die inkopen doet en het grote boek met aantekeningen wie lief is en wie stout. Het is niet bekend of dat boeken met deze aspecten niet bewaard zijn gebleven, of dat Schenkman ze zelf heeft bedacht. In ieder geval kennen we geen bronnen waarin deze zaken worden genoemd van vóór de publicatie van ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ in 1850.

Jan Schenkman (1806-1863)

Sint Nikolaas én zijn knecht

Voor 1850 was Sint Nikolaas een wat morsige figuur die kinderen gehoorzaamheid afdwong door hen bang te maken. Oud-onderwijzer Schenkman vormde deze kinderschrik om tot een deftige bisschop en gaf hem een Moorse page als helper. Bij de intocht draagt de knecht de geldkist en bij de banketbakker zakken vol lekkers, op het dak rijdt de knecht op een zwart paard (en Sint op een bruin) en verder helpt hij Sint Nikolaas bij het strooien van snoepgoed en luisteren of kinderen braaf zijn of stout. Deze dienaar is donker, zoals de latere Zwarte Piet, maar hij is naamloos en draagt een witte broek en wit jakje met rode bies zodat hij meer doet denken aan een matroos dan aan de latere Piet met pofbroek, baret met veer en plooikraag.

In deze nieuwe vorm handhaaft Schenkman deels de pedagogische functie van Sint Nicolaas: hij informeert bij de onderwijzer hoe het gaat met de kinderen op school en hij helpt de ouders bij het opvoeden door brave kinderen te belonen en stoute kinderen te straffen. Zo trekt hij een kind dat koekjes steelt aan het oor en twee stoute kinderen moeten in de zak. Maar bij Schenkman is Sint Nikolaas ook een kindervriend die gul cadeautjes uitdeelt en oog heeft voor arme kinderen: “Hij straft niet graag kindren, maar is hun een vriend” staat in één van de rijmpjes.

St. Nikolaas bij een Rijk Kind, fol. 18v en 19r.

Het boek in de KB-collectie

De KB had één exemplaar van Schenkmans ‘Sint Nikolaas en zijn knecht’ uit 1850 in de collectie. Helaas is dat exemplaar zeer onvolledig en in slechte staat: het omslag, de titelpagina, het voorwoord en de tekst van 'Aankomst' en 'Vertrek' ontbreken, het is in de verkeerde volgorde opnieuw ingebonden en ongelukkig gerestaureerd. Een digitale versie van dit exemplaar is beschikbaar op DBNL. Gelukkig heeft de KB onlangs een goed exemplaar van dit beroemde en belangrijke boekje kunnen verwerven van een particuliere verkoper, zodat het voor iedereen toegankelijk is en voor onderzoekers nu en in de toekomst bewaard blijft. Het nieuwe exemplaar is in originele staat en ziet er voor zijn leeftijd nog erg mooi uit. Het is in de collectie opgenomen onder aanvraagnummer KW GW A111695 en te bekijken als digitaal topstuk op de KB-website.

Literatuur

  • Frits Booy, 'Het beeldbepalende sinterklaasboek van Jan Schenkman uit 1850'. In: De boekenwereld, vol. 31 (2015), afl. 4, pag. 62-69
  • Frits Booy, Het verhaal van Zwarte Piet: geschiedenis en betekenis, 2014
  • Eugenie Boer-Dirks, 'De Sint Nicolaas van Jan Schenkman: zie ginds komt de stoomboot uit Spanje weer aan'. In: Ons Amsterdam, vol. 47 (1995), afl. 12 (dec), pag. 282-286
  • Henk van Benthem, Sint-Nicolaasliederen: de oorspronkelijke teksten en melodieën van alle bekende, traditionele Sinterklaasliederen: uitgebreid met tijd- en streekgebonden tekstvarianten, met onbekende liederen en historische illustraties, 1991, p. 118-120
  • Schenkman in Lexicon van de Jeugdliteratuur
  • Schenkman in DBNL