Roodkapje

De KB-collectie bevat vele Roodkapjes in allerlei soorten en maten. U vindt er ook uiteenlopende versies. Hieronder vindt u een selectie van afbeeldingen van bijzondere Roodkapjes en wolven uit de sprookjescollectie van de Koninklijke Bibliotheek.

De vertelling van Roodkapje

De vertelling van Roodkapje / Gerard Oortman. - Amsterdam, tussen 1781-1854. Signatuur: Borms 0874 (centsprent, detail). In deze versie van Perrault wordt Roodkapje op het laatste plaatje opgegeten.

Roodkapje : eene vertelling van Moeder de Gans. op nieuw aan de lieve kleinen verteld. - Groningen : Sladoot, [1856]. Signatuur XKA 048. Bewerking naar Perrault: Roodkapje komt rampzalig om het leven. Met één handgekleurde illustratie.

Roodkapje : eene vertelling van Moeder de Gans. op nieuw aan de lieve kleinen verteld. - Groningen : Sladoot, [1856]. Signatuur XKA 048. Bewerking naar Perrault: Roodkapje komt 'rampzalig' om het leven. Met één handgekleurde illustratie.

Nieuwe gedichtjes op de vertellingen van Moeder de Gans / J. Schenkman

Nieuwe gedichtjes op de vertellingen van Moeder de Gans / J. Schenkman. - Amsterdam : G. Theod. Bom, [ca. 1858]. Aanvraagnummer: 1088 D 81. Bundel met acht handgekleurde litho's en moralistische rijmende teksten, waaronder Roodkapje.

Roodkapje : een sprookje van Moeder de Gans. - Leiden, 1864. Signatuur Ki 1646. Versie op rijm met gruwelijk einde voor Roodkapje. Deze keer niet in één hap opgeschrokt, maar in stukken gescheurd ten behoeve van de moraal.

Roodkapje : een sprookje van Moeder de Gans. - Leiden, 1864. Signatuur Ki 1646. Versie op rijm met gruwelijk einde voor Roodkapje. Deze keer niet in één hap opgeschrokt, maar in stukken gescheurd ten behoeve van de moraal.

Roodkapje. - Amsterdam : K.H. Schadd, [1868]. Signatuur BJ Z 1843. Een Nederlandse uitgave met platen van de Engelse drukker Kronheim & Co. Naar de versie van Perrault: Grootmoeder en Roodkapje worden opgegeten: einde verhaal.

Roodkapje. - Amsterdam : K.H. Schadd, [1868]. Signatuur BJ Z 1843. Een Nederlandse uitgave met platen van de Engelse drukker Kronheim & Co. Naar de versie van Perrault: Grootmoeder en Roodkapje worden opgegeten: einde verhaal.

De sprookjes van Moeder de Gans / [naar het Fransch van Charles Perrault] op nieuw berijmd door Ant. L. de Rop ; geïll. door Gustave Doré. - Leiden : Van Santen, [1876]. Signatuur 1087 A 50.  Met de bijzondere gravure van Gustave Doré v

De sprookjes van Moeder de Gans / [naar het Fransch van Charles Perrault] op nieuw berijmd door Ant. L. de Rop ; geïll. door Gustave Doré. - Leiden : Van Santen, [1876]. Signatuur 1087 A 50. Met de bijzondere gravure van Gustave Doré van Roodkapje in bed bij 'grootmoeder' wolf. Het slot: 'Toen wierp de booze wolf zich eensklaps op 't arm Roodkapje - en at haar op.'

[Sprookjesplaten] / ill. en uitg. onbekend, [187-?].

[Sprookjesplaten] / ill. en uitg. onbekend, [187-?]. Aanvraagnummer: SMC K 1545. Tekstloos prentenboek van tien pagina’s met omkaderde kleurenlitho's uit diverse sprookjes waaronder Roodkapje.

Het kind en de wolf / [door J.C.E.G.]. - Rotterdam : Bolle, [ca. 1878]. Signatuur 1087 C 8. Bewerking waarbij grootmoeder door de wolf wordt opgegeten en Roodkapje zo hard schreeuwt dat haar vader haar hoort en haar op tijd redt. 

Het kind en de wolf / [door J.C.E.G.]. - Rotterdam : Bolle, [ca. 1878]. Signatuur 1087 C 8. Bewerking waarbij grootmoeder door de wolf wordt opgegeten en Roodkapje zo hard schreeuwt dat haar vader haar hoort en haar op tijd redt.

Roodkapje of Ongehoorzaamheid gestraft / S.J. Andriessen. - Haarlem : I. de Haan, [ca. 1880]. Omslagtitel: Tooverboek Roodkapje. Signatuur Ki 3863. Versie waarin de wolf de grootmoeder opeet, daarna Roodkapje en dan ook nog de wafeltjes en de boter die ze

Roodkapje of Ongehoorzaamheid gestraft / S.J. Andriessen. - Haarlem : I. de Haan, [ca. 1880]. Omslagtitel: Tooverboek Roodkapje. Signatuur Ki 3863. Versie waarin de wolf de grootmoeder opeet, daarna Roodkapje en dan ook nog de wafeltjes en de boter die ze had meegebracht. 'Verschrikkelijk, niet waar, kindertjes? Maar 't was Roodkapjes eigen schuld.' Met een plaat met een wolf in schaapskleren.

De geschiedenis van Roodkapje / opnieuw verteld door P. Louwerse. - Schoonhoven : Van Nooten, [ca. 1888]. Signatuur Ki 1847.Roodkapje is hier de dochter van vrouw Werkhard en jager Schietgraag. Wolf Rek-uit eet eerst Moeder Allesgoed op en daarna Rood

De geschiedenis van Roodkapje / opnieuw verteld door P. Louwerse. - Schoonhoven : Van Nooten, [ca. 1888]. Signatuur Ki 1847. Roodkapje is hier de dochter van vrouw Werkhard en jager Schietgraag. Wolf Rek-uit eet eerst Moeder Allesgoed op en daarna Roodkapje. Vader Schietgraag redt hen.

Aardige sprookjes : 24 vroolijke fabels met mooie plaatjes / [C. Offterdinger]

Aardige sprookjes : 24 vroolijke fabels met mooie plaatjes / Fedor Flinzer. - Berlin : Adolf Engel, [189-?]. Aanvraagnummer: Ki 5105. Groot formaat prentenboek met tekst op de ene pagina en een illustratie met verschillende scènes op de pagina ernaast.

Grimm's sprookjes / naverteld door J.J.A. Goeverneur

Grimm's sprookjes / naverteld door J.J.A. Goeverneur. - Leiden : A.W. Sijthoff, [1894]. Aanvraagnummer: SMC K 1074.

Toover prentenboek. - [S.l. : s.n.], [ca. 1900]. Bevat onder andere De geschiedenis van Roodkapje. Signatuur 1087 A 26.Bewerking met een uitklapprent en een gewone prent in litho-kleurendruk. Grootmoeder wordt in weinige minuten geheel opgegeten d

Toover prentenboek. - [S.l. : s.n.], [ca. 1900]. Bevat onder andere 'De geschiedenis van Roodkapje'. Signatuur 1087 A 26. Bewerking met een uitklapprent en een gewone prent in litho-kleurendruk. Grootmoeder wordt 'in weinige minuten' geheel opgegeten door de wolf. Roodkapje ontkleedt zich en stapt bij de wolf in bed maar wordt net op tijd door enige arbeiders gered.

Roodkapje / [met teek. van Arpad Schmidhammer]. - Amsterdam : Van Holkema & Warendorf, [1905]. Signatuur Ki 3427.Een heel erg beluste wolf in de Grimm-bewerking van het verhaal in dit Artistieke prentenboek. Maar het vergaat hem slecht.

Roodkapje / [met teek. van Arpad Schmidhammer]. - Amsterdam : Van Holkema & Warendorf, [1905]. Signatuur Ki 3427. Een heel erg beluste wolf in de Grimm-bewerking van het verhaal in dit 'Artistieke prentenboek'. Maar het vergaat hem slecht.

Roodkapje / N. van Hichtum ; met teek. van David Brett. - Amsterdam Scheltens & Giltay, [1906]. Signatuur Ki 6735.  Roodkapje is hier een lief kleutertje. Grootmoeder wordt opgegeten, maar Roodkapje op tijd gered door een houthakker.

Roodkapje / N. van Hichtum ; met teek. van David Brett. - Amsterdam Scheltens & Giltay, [1906]. Signatuur Ki 6735. Roodkapje is hier een lief kleutertje. Grootmoeder wordt opgegeten, maar Roodkapje op tijd gered door een houthakker.

Roodkapje / een sprookje in plaatjes naar L. Meggendorfer. - Amsterdam : De Lange, [1907]. Signatuur Ki 3885.Grimm-versie met grappige platen waarbij Roodkapjes vader, de jager, grootmoeder en Roodkapje bevrijdt en de wolf in de put verdrinkt.

Roodkapje / een sprookje in plaatjes naar L. Meggendorfer. - Amsterdam : De Lange, [1907]. Signatuur Ki 3885. Grimm-versie met grappige platen waarbij Roodkapjes vader, de jager, grootmoeder en Roodkapje bevrijdt en de wolf in de put verdrinkt.

Vnuÿécka Babuÿéski Tatÿ§jany : 3ja Ljuÿésina kniÿézka / P.A. Viskavatov ; ill. [Vanÿî Niftrikÿî]. - 3ja izd. - St.-Peterburgÿî : Izd. Devriena, [191-?]. Signatuur X

Vnuÿécka Babuÿéski Tatÿ§jany : 3ja Ljuÿésina kniÿézka / P.A. Viskavatov ; ill. [Vanÿî Niftrikÿî]. - 3ja izd. - St.-Peterburgÿî : Izd. Devriena, [191-?]. Signatuur XKZ 075. Een bloedig einde van de wolf, in een Russische versie uit het begin van de twintigste eeuw, met platen van de Nederlandse illustrator Christiaan Hendrik Jacob van Niftrik (1872-1936) die in Nederland, Finland en Rusland werkte.

Roodkapje. Sneeuwwitje / [naar Charles Perrault] ; platen van Otto Gebhardt. - Mainz : Joseph Scholz, [191-?]. Signatuur BJ 25723.  Een Grimm-versie waarbij Roodkapje vreselijk geschrikt is, maar dankzij de jager komt alles weer goed.

Roodkapje. Sneeuwwitje / [naar Charles Perrault] ; platen van Otto Gebhardt. - Mainz : Joseph Scholz, [191-?]. Signatuur BJ 25723. Een Grimm-versie waarbij Roodkapje 'vreselijk geschrikt' is, maar dankzij de jager komt alles weer goed.

Roodkapje / door Anna van Gogh-Kaulbach. - Amsterdam : Allert de Lange, [1910]. Signatuur Ki 6002.  Bewerking waarbij grootmoeder niet wordt opgegeten; ze is uit wandelen. Roodkapje treft de wolf in grootmoeders bed aan, maar wordt op tijd door haar vader

Roodkapje / door Anna van Gogh-Kaulbach. - Amsterdam : Allert de Lange, [1910]. Signatuur Ki 6002. Bewerking waarbij grootmoeder niet wordt opgegeten; ze is uit wandelen. Roodkapje treft de wolf in grootmoeders bed aan, maar wordt op tijd door haar vader de houthakker gered. Met in scène gezette foto's.

Roodkapje : opnieuw verteld / door Alice Becht-Dentz. - Amsterdam : Becht, [1915]. Signatuur Ki 4138.Grootje wordt opgegeten, maar Roodkapje gered doordat een jager net op tijd de wolf doodschiet. De platen zouden oorspronkelijk Russisch kunnen zijn.

Roodkapje : opnieuw verteld / door Alice Becht-Dentz. - Amsterdam : Becht, [1915]. Signatuur Ki 4138. Grootje wordt opgegeten, maar Roodkapje gered doordat een jager net op tijd de wolf doodschiet. De platen zouden oorspronkelijk Russisch kunnen zijn.

Roodkapje / platen en tekst van Rie Cramer. - Utrecht : W. de Haan, [1925]. Signatuur BJ 52010. In deze bewerking door Rie Cramer van het sprookje komt alles weer in orde: de vader van Roodkapje doodt de wolf en bevrijdt grootmoeder en Roodkapje uit de bu

Roodkapje / platen en tekst van Rie Cramer. - Utrecht : W. de Haan, [1925]. Signatuur BJ 52010. In deze bewerking door Rie Cramer van het sprookje komt alles weer in orde: de vader van Roodkapje doodt de wolf en bevrijdt grootmoeder en Roodkapje uit de buik van de wolf.

Roodkapje en de wolf/ [door Henriëtte Blaauw ; naar de Gebroeders Grimm]. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [ca. 1920]. Signatuur BJ Z 0550. Grimm-versie van het sprookje: Grootmoeder en Roodkapje worden opgegeten en door de jager gered. Met Jugendstilelem

Roodkapje en de wolf/ [door Henriëtte Blaauw ; naar de Gebroeders Grimm]. - Alkmaar : Gebr. Kluitman, [ca. 1920]. Signatuur BJ Z 0550. Grimm-versie van het sprookje: Grootmoeder en Roodkapje worden opgegeten en door de jager gered. Met Jugendstilelementen in de platen die vermoedelijk van Duitse herkomst zijn.

Roodkapje / verteld door Annie M.G. Schmidt ; plaatjes van Elizabeth Orton Jones. - [Amsterdam] : De Bezige Bij, [1955]. Signatuur BJ 17474. Een Gouden boekje , bewerkt naar het Engels, waarin Roodkapje een kleuter is. Een houthakker redt haar en haar g

Roodkapje / verteld door Annie M.G. Schmidt ; plaatjes van Elizabeth Orton Jones. - [Amsterdam] : De Bezige Bij, [1955]. Signatuur BJ 17474. Een 'Gouden boekje' , bewerkt naar het Engels, waarin Roodkapje een kleuter is. Een houthakker redt haar en haar grootmoeder.

Rood Rood Roodkapje / Edward van de Vendel ; ill. Isabelle Vandenabeele. – Wielsbeke : De Eenhoorn, 2003. Signatuur XKZ 0266. Roodkapje neemt het heft in eigen hand en vermoordt de wolf met een bijl.

Rood Rood Roodkapje / Edward van de Vendel ; ill. Isabelle Vandenabeele. – Wielsbeke : De Eenhoorn, 2003. Signatuur XKZ 0266. Roodkapje neemt het heft in eigen hand en vermoordt de wolf met een bijl.

De wonderlijke reis van Roosje Rood / Gerda Dendooven. – Amsterdam : Querido, 2007. Signatuur 5230610. Al op de eerste pagina heeft Roodkapje zichzelf uit de wolf bevrijd en vervolgens gaat ze op zoek naar haar moeder.

De wonderlijke reis van Roosje Rood / Gerda Dendooven. – Amsterdam : Querido, 2007. Signatuur 5230610. Al op de eerste pagina heeft Roodkapje zichzelf uit de wolf bevrijd en vervolgens gaat ze op zoek naar haar moeder.

De Grote Boze Wolf (was helemaal niet boos) / Jonas Boets ; ill. Nils Pieters, 2011. Signatuur XKZ 1713. Roodkapje is een verwend kreng en de wolf een blijmoedige goedzak die per ongeluk oma en verschillende sprookjesfiguren inslikt.

De Grote Boze Wolf (was helemaal niet boos) / Jonas Boets ; ill. Nils Pieters. – Wielsbeke : De Eenhoorn, 2011. Signatuur XKZ 1713. Roodkapje is een verwend kreng en de wolf een blijmoedige goedzak die per ongeluk oma en verschillende sprookjesfiguren inslikt.

Gruwelijke rijmen / Roald Dahl ; ill. Quentin Blake. – Utrecht : De Fontein, 2012. Signatuur 5282579. Roodkapje trekt "in een wipje een revolver uit haar slipje" en schiet de wolf neer.

Gruwelijke rijmen / Roald Dahl ; ill. Quentin Blake. – Utrecht : De Fontein, 2012. Signatuur 5282579. Roodkapje trekt "in een wipje een revolver uit haar slipje" en schiet de wolf neer. " 'Hallo', riep ze vrolijk. 'Zie wel / mijn prachtige bontjas van wolvenvel!"

Roodkapje van Perrault

Eén van de oudste versies van het sprookje van Roodkapje is van Charles Perrault die 'Le Petit chaperon rouge' samen met vier andere verhalen in het manuscript Contes de ma Mére l'Oye opschreef in 1695. Het manuscript van Perrault was bestemd voor Elisabeth Charlotte d'Orléans, de nicht van koning Louis XIV. Perrault baseerde het sprookje op volksverhalen die zijn zoon Pierre Perrault d'Armencour had verzameld onder oude vrouwen. De verhalen waren bedoeld om voorgelezen te worden. Perrault vertelt hoe Roodkapje door haar moeder naar haar zieke oma wordt gestuurd met een koek en een potje boter. Onderweg ontmoet ze vadertje Wolf en wijst hem de weg naar het huis van haar grootmoeder. De wolf verslindt de grootmoeder en gaat in haar bed liggen. Roodkapje komt binnen, kleedt zich uit, en gaat bij de wolf liggen. Dan volgt de scène waarin Roodkapje vraagt naar de grote armen, benen, oren, ogen en tanden. Roodkapje kroop bij de wolf in bed en tja, dan loopt het slecht met je af… In het manuscript is een aanwijzing geschreven dat de woorden "om je op te eten!" met luide stem uitgesproken moeten worden om het luisterende kind schrik aan te jagen. Perrault geeft met dit sprookje een zedenkundige les aan jongedames: pas op voor ongure types met onkuise bedoelingen!

Roodkapje van Grimm

In 1812 gaven Jakob en Wilhelm Grimm het sprookje in hun Kinder- und Hausmärchen een minder wreed einde: Roodkapje wordt gered, waarmee de morele les wordt afgezwakt. De wolf gaat na zijn dubbele maal liggen snurken. Een jager die toevallig langskomt, hoort dat, hij knipt de buik van de wolf open en redt grootmoeder en Roodkapje. Samen vullen ze de buik van de wolf met stenen en die zijn zo zwaar dat hij dood neervalt of verdrinkt in de put als hij water wil drinken. Dit einde is hetzelfde als de slotscène van De wolf en de zeven geitjes. Het motief van de jager is ontleend aan Ludwig Tiecks toneelbewerking van het sprookje. De Grimmversie met goede afloop, die in 1820 in de Nederlandse vertaling verscheen, is in Nederland het meest bekend geworden.

Andere versies

Naast de versies van Perrault en Grimm spelen vele Roodkapje-versies met kleine variaties. Soms wordt de grootmoeder opgegeten, maar kan Roodkapje op het nippertje worden gered door een passerende jager of houthakker. Aan de onfortuinlijke oma worden dan weinig woorden vuil gemaakt, haar lot wordt slechts gebruikt om de gevolgen van Roodkapjes ongehoorzaamheid meer nadruk te geven. Ook de leeftijd van Roodkapje varieert: in veel oudere versies is zij een rondborstige maagd en in (veel) latere versies wordt zij een kleuter. Tegelijk met deze verschuiving vervalt de passage van het uitkleden en bij de wolf in bed te kruipen. Ook de persoon van de redder varieert: soms een vreemde, een jager of haar vader. De wolf is soms wellustig en soms onschuldig, en ook de manier waarop hij aan zijn eind komt verschilt.

Illustraties

De wijze waarop het verhaal is geschreven is verschillend, evenals de stijl en techniek van de illustraties. De koper- en houtgravures die eind achttiende en de hele negentiende eeuw verschenen bij de sprookjes passen in de stijl van de burgerlijke romantiek: ze worden gekenmerkt door veel dramatiek. Eind negentiende en begin twintigste eeuw komen de illustraties onder invloed van de jugendstil of art nouveau. Het dramatische en onheilspellende van de gravures van Gustave Doré maakt plaats voor de lieflijke en kinderlijke Roodkapje van o.a. Rie Cramer en Henriëtte Blaauw. Anton Pieck deelde de romantische zucht naar het verleden en de voorkeur voor dramatiek met Doré: zijn Roodkapje wordt weer iets ouder dan de kleutertjes van Cramer en Blaauw en hij schuwt de dreiging van de wolf niet. Piecks Roodkapje is vereeuwigd in de Efteling.

Na het Roodkapje van Elizabeth Orton Jones bij de versie van Annie M.G. Schmidt in de jaren vijftig van de twintigste eeuw, ontstaan er in de jaren zestig en zeventig weinig nieuwe illustraties van Roodkapje, maar er is wel een sterke impuls vanuit Oost-Europa in de jaren zestig en zeventig. In de jaren tachtig neemt het aantal nieuwe sprookjesuitgaven een hoge vlucht en verschijnen bij veel grote uitgeverijen sprookjesbundels met zowel meer artistieke illustraties als meer triviale versies. Ook de parodieën komen op. De meest recente periode is er een aantal Roodkapjes verschenen waarin Roodkapje duidelijk haar mannetje staat. Hierover is een blog geschreven.

Beweegbaar boek

In 1944 kocht de Koninklijke Bibliotheek van de Openbare Bibliotheek te 's-Gravenhage een omvangrijke collectie oude kinderboeken. Samenspraken tussen vader en zoon, opvoedkundige moralistische geschiedverhalen, godsdienstige en natuurhistorische werkjes, vele voorzien van al dan niet ingekleurde lithografieën belandden aldus in de collectie. Zo ook een aantal prentenboeken, waaronder deze uitgave van het sprookje van Roodkapje. Het werd uitgegeven door de Gebr. Belinfante, een firma gesticht door de broers Mozes en Jacob Belinfante in 1804. Oorspronkelijk bestond het fonds voornamelijk uit publicaties op het terrein van de rechtswetenschap en staatkunde. Toen in de tweede helft van de negentiende eeuw een groter lezerspubliek ontstond, breidde de firma zijn activiteiten ook uit tot goedkope volkslectuur en kinderboeken.

De tekst in deze uitgave is zeer beknopt. Veel meer aandacht is besteed aan de voorstelling, om het boekje voor kinderen aantrekkelijk te maken. De illustraties bestaan ieder uit drie uitgesneden, handgekleurde litho's, onderling door een lintje verbonden, die als ze omhooggeklapt worden achter elkaar staan. De diepte die daardoor in de voorstelling ontstaat, betrekt de toeschouwer meer bij het verhaal. Op zichzelf was dit geen nieuwe vinding. Al bij handschriften en incunabelen werd soms gebruik gemaakt van afbeeldingen waarin bepaalde delen konden bewegen, bijvoorbeeld om de loop van hemellichamen duidelijk te maken. In de achttiende eeuw werden ook voor kinderen beweegbare boeken gemaakt, in de vorm van Harlequinades. Maar pas in de tweede helft van de negentiende eeuw nam het beweegbare kinderboek een grote vlucht. Vanwege de grote kwetsbaarheid zijn oude prentenboeken met dit soort beweegbare platen in goede staat tegenwoordig vrij zeldzaam.

Roodkapje, [ca. 1865]

Roodkapje. 's-Gravenhage, Gebr. Belinfante, [ca. 1865]. 8 bladen met uitgesneden voorstellingen in steendruk. 25 x 16,5 cm. (Belinfante's Nieuwe Prentenboeken). 1087 A 36, uitklapplaat 2

Bronnen

Via het Centraal Bestand Kinderboeken kunt u meer dan 700 Roodkapjes vinden, waarvan er 630 ter inzage aangevraagd kunnen worden bij de KB. U vindt via het CBK ook ruim90 boeken en artikelen óver Roodkapje.

Literatuur

Hoe rood is haar kapje? : Een illustratiegeschiedenis van Roodkapje / Jan van Coillie, Vlaanderen, vol. 56 (2007), afl. 315 (apr), pag. 63-69
Little Red Riding-Hood / Morna Daniels, The Electronic British Library Journal, afl. 5 (2006), pag. 1-8
Rotkäppchen in der Psychotherapie / Gudrun Maria Lehmann-Scherf, in: Die Kunst des Erzählens : Festschrift für Walter Scherf (2002), pag. 268-292
Who's afraid of Little Red Riding Hood? : male desire, phantasy and impersonation in the telling of a fairytale / Feona Attwood, Thamyris, vol. 6 (1999), afl. 1, pag. 95-105
De vele gezichten van Roodkapje: de diepere achtergronden van een 300 jaar oud sprookje / Peter Roggeveen, Boekenpost, vol. 5 (1996-1997), afl. 29 (mei-jun. 1997), pag. 4-7
Van Aladdin tot Zwaan kleef aan : lexicon van sprookjes: ontstaan, ontwikkeling, variaties / Ton Dekker & Jurjen van der Kooi & Theo Meder, 1997
P. Haining. Movable books. London 1979
L. Mourey. Introduction aux contes de Grimm et de Perrault. Paris 1978
A.C. Kruseman. Bouwstoffen voor een geschiedenis van den Nederlandschen boekhandel gedurende de halve eeuw 1830-1880. 2 dln. Amsterdam, 1886-1887.