Sprookjesboeken: een foto-expositie

Fotograaf Jos Uljee betoverde een aantal sprookjesboeken uit de KB-collectie en gaf ze een nieuwe digitale gedaante. Het idee was van collectiespecialist Karin Vingerhoets.

De zeven raven

Zeven raven, uit: Grimm's sprookjes

Zeven raven, uit: Grimm's sprookjes / J.J.A. Goeverneur , [naar] Jacob en Wilhelm Grimm. Leiden: A.W. Sijthoff, ca. 1894. Aanvraagnummer KW SMC K 1074

Het sprookje Zeven raven van de gebroeders Grimm gaat over een meisje dat ontdekt dat haar zeven broers vlak na haar geboorte in raven zijn veranderd. Het kind gaat op pad om haar broers te verlossen uit hun betovering en reist langs het einde van de wereld en de zon en de maan. Als ze bij de sterren komt, krijgt ze van de morgenster een botje dat ze nodig heeft om een glazen berg te openen. Dit moment is hier afgebeeld. Uiteindelijk weet het meisje haar broers te verlossen en krijgen zij hun normale uiterlijk terug.

De haas en de egel

De haas en de egel, uit: Grootmoeders grote oren ..: klassieke sprookjes opnieuw verteld voor jonge kinderen

De haas en de egel, uit: Grootmoeders grote oren ..: klassieke sprookjes opnieuw verteld voor jonge kinderen / Jacques Vriens, ill. Alex de Wolf e.a.. Houten: Van Holkema & Warendorf, 2006. Aanvraagnummer 4228834

Deze moderne bundel telt dertig sprookjes van o.a. Perrault, Grimm en Andersen. De sprookjes zijn geschikt gemaakt om voor te lezen aan jonge kinderen. Ze zijn herschreven in eenvoudige taal, ze zijn gemoderniseerd en ze bevatten veel dialogen. De bundel is geïllustreerd door Philip Hopman, Thé Tjong Khing, Klaas Verplancke en Alex de Wolf. De illustratie op deze foto is van Alex de Wolf.
Het sprookje van de haas en de egel komt uit Kinder und Hausmärchen van Grimm en gaat terug op de fabel van de haas en de schildpad van Aesopus uit de zesde eeuw v.Chr. De haas daagt de egel uit voor een wedstrijd hardlopen. De egel vraagt zijn vrouw (die op hem lijkt) een eind verderop te gaan staan en de haas te verrassen door te zeggen: 'Ik ben er al'. De haas denkt dat de egel er al is, rent snel terug, en daar staat de egel ook al weer eerder dan hem. Uiteindelijk valt de haas van uitputting dood neer. Moraal van het verhaal: spot niet met een eenvoudig schepsel en neem een vrouw die lijkt op jezelf (van je eigen stand).

De kikkerkoning

De koning der kikvorschen, uit: Sprookjes uit de nalatenschap van Moeder de Gans

De koning der kikvorschen, uit: Sprookjes uit de nalatenschap van Moeder de Gans / Jacob en Wilhelm Grimm, ill. Gerardus Johannes Bos. Leiden: A.W. Sijthoff, ca. 1870. Aanvraagnummer KW BJ 26563

Het sprookje van de Kikkerkoning heet in de Kinder- und Hausmärchen van Grimm voluit De Kikkerkoning of de IJzeren Hendrik. Het gaat over een prinsesje dat haar gouden bal in een diepe vijver laat vallen. Een kikker belooft haar de bal terug te geven in ruil voor haar vriendschap. De prinses wil niets met de kikker te maken hebben, maar ze moet zich van haar vader aan haar belofte houden. Als ze de kikker tegen de muur smijt (in latere versies: als ze hem kust) verandert hij in een prins op wie ze verliefd wordt.

Als het verliefde paar in de koets zit op weg naar het rijk van de prins, horen ze harde knallen. Het geluid komt van koetsier Hendrik. Toen de prins in een kikker werd veranderd, was hij zo verdrietig dat hij ijzeren banden om zijn hart zette. Daarmee voorkwam hij dat het hart zou barsten. Die ijzeren banden sprongen nu kapot – van vreugde.

U kunt de hele bundel op onze website bekijken.

Broertje en zusje

Broertje en zusje, uit: Grimm's sprookjes

Broertje en zusje, uit: Grimm's sprookjes / J.J.A. Goeverneur , [naar] Jacob en Wilhelm Grimm. Leiden: A.W. Sijthoff, ca. 1894. Aanvraagnummer KW SMC K 1074

Dit minder bekende sprookje van de gebroeders Grimm gaat over een broer en zus die samen weglopen van hun akelige stiefmoeder. In het bos krijgen ze vreselijke dorst, maar de stiefmoeder heeft alle bronnen betoverd. Het broertje drinkt toch en verandert in een reekalf. Het zusje belooft hem nooit in de steek te laten. Ze doet de ree haar gouden kousenband om als halsband en ze gaan in het bos wonen.

Jaren later ziet de koning tijdens een jachtpartij in het bos de ree met de gouden halsband. Hij volgt het dier en wordt verliefd op het zusje. Het meisje en de ree gaan mee naar het kasteel. De stiefmoeder wordt heel jaloers als ze hoort dat haar stiefdochter een kind krijgt van de koning, en doodt haar ’s nachts zodat haar eigen dochter de plek van het meisje kan innemen. De koning ontdekt dit en laat de stiefmoeder en stiefdochter voor straf doden. Het meisje komt weer tot leven en de ree terug verandert in een jongen.

De drie biggetjes

De drie biggetjes

De drie biggetjes / Antoon Leonard de Rop. Amsterdam, L.J. Veen, ca. 1890. Aanvraagnummer KW BJ Z2061

Moeder varken heeft geen eten meer en stuurt haar drie biggen de wijde wereld in. De eerste big bouwt een hutje van kruidenstengels en wordt door de wolf opgevreten. De tweede big bouwt een huis van takken, maar ook hij is in zijn woning is niet veilig voor de wolf. De derde big bouwt een huis van stenen. Als de wolf door de schoorsteen kruipt om het huis binnen te komen, maakt de big snel een vuur en roostert hij de wolf.

Het biggetje was voor goed bevrijd
Van ’t snoode, booze dier
En leidde voortaan ongestoord
Een leventje van pleizier

De gevonden ezel

De gevonden ezel, uit: Gulden kinderboek, deel I - Duizendschoon

De gevonden ezel, uit: Gulden kinderboek, deel I - Duizendschoon / J.J.A. Goeverneur, ill. L. Bechstein. Leiden: A.W. Sijthoff, ca. 1887. Aanvraagnummer KW Ki 1467

Het sprookje van De gevonden ezel is nauwelijks meer bekend. Het verhaal gaat als volgt: een oude vrouw heeft twee kinderen, Hans en Marie, die bij een boer werken. Ze hebben geld gespaard om voor hun moeder een koe te kunnen kopen. Wanneer ze op weg zijn naar de jaarmarkt zegt Hans dat hij graag op een paard zou willen rijden, zodat mensen naar hem op kijken. De kinderen zien een ezel met een touw om zijn nek en de eigenaar is nergens te bekennen, dus Hans besluit op de ezel te klimmen. De ezel bokt en werpt Hans op de grond: hoogmoed komt voor de val!

Op de markt aangekomen ontdekt Hans dat hij zijn geldbuidel kwijt is geraakt. Marie zegt dat ze gestraft zijn voor hun overmoed en begeerte: ‘Daarvoor heeft de berggeest ons nu gestraft en ons eene harde les gegeven, om andermaal wat bescheidener en gauwer tevreden te zijn.’ De kinderen besluiten om voortaan dubbel zo hard te werken. Dan verandert het touw van de ezel plotseling in zuiver goud en zijn ze rijk zodat ze alles kunnen kopen wat ze willen.

De nieuwe kleren van de keizer

De nieuwe kleren van de keizer; Kleine Klaas en grote Klaas; De tondeldoos; Duimelijntje

De nieuwe kleren van de keizer; Kleine Klaas en grote Klaas; De tondeldoos; Duimelijntje / Hans Christian Andersen, vert. Willem van Eeden, ill. Lidia Postma. Bussum: Van Holkema & Warendorf, 1982. Aanvraagnummer KW BJ Z5326

In dit beroemde sprookje van H.C. Andersen laat de ijdele keizer zich bedriegen door twee vreemdelingen die hem wijs maken dat zij kleding maken die alleen gezien kan worden door mensen die niet dom zijn en geschikt voor hun ambt. Als de keizer komt kijken naar de vorderingen van de kleermakers is er niets te zien, maar de keizer bewondert luidkeels het onzichtbare resultaat. Hij wil niet voor dom en ongeschikt worden gehouden. Als de keizer met zijn ‘nieuwe kleren’aan door de stad paradeert en door iedereen wordt toegejuicht, roept een onschuldig kind: ‘Maar hij heeft helemaal niets aan!’

Roodkapje 1865

Roodkapje

Roodkapje / [naar] Charles Perrault, ill. onbekend. 's-Gravenhage: Gebr. Belinfante, ca. 1865. Aanvraagnummer KW 1087 A 36

Dit pop-upboek uit 1865 bevat acht bladen met ieder drie uitgesneden litho’s. Ze zijn onderling door een lintje verbonden, zodat ze bij het openen van het boekje achter elkaar omhoog geklapt worden en diepte suggereren. De tekst in het boek is zeer beknopt gehouden: alle aandacht gaat uit naar de 3D-voorstellingen die de toeschouwer als het ware in het verhaal trekken. De plaatjes zijn met de hand ingekleurd.

Dit is de oudste pop-up van Roodkapje in de KB-sprookjescollectie. In de tweede helft van de negentiende eeuw verschenen veel beweegbare kinderboeken op de markt, maar vanwege de kwetsbaarheid van zulke uitgaven zijn exemplaren in goede staat tegenwoordig zeldzaam. Het boek behoort tot de reeks ‘Belinfante's nieuwe prentenboeken’.

Roodkapje 2011

Er was eens... driedimensionale schilderijtjes in beeld gebracht

Er was eens... driedimensionale schilderijtjes in beeld gebracht / concept en ill. Benjamin Lacombe, tekst Geert De Kockere, pop-ups José Pons. [Sint-Niklaas]: Abimo, [Alkmaar]: Kluitman, 2011. Aanvraagnummer 5286008

In dit van oorsprong Franstalige sprookjesboek staat de modernste pop-up van Roodkapje uit de KB-collectie. Het boek telt in totaal acht grote pop-ups van bekende en minder bekende sprookjes en verhalen, waaronder Duimelijntje, Blauwbaard en Pinokkio. De fantasievolle illustraties zijn geschilderd door Fransman Benjamin Lacombe (1981). De pop-ups zijn tekstloos, maar het boek bevat aan de binnenzijde van het omslag wel berijmde samenvattingen van alle verhalen. Roodkapje is afgebeeld als jong meisje met rode vlechten in de opengesperde bek van de wolf.

Roodkapje porte-brisé

Roodkapje

Roodkapje / Agatha [Reinoudina de Goeje], [naar] Jacob en Wilhelm Grimm, ill. onbekend. Amsterdam: Jacs.G. Robbers, ca. 1893. Aanvraagnummer KW 1087 A 25

Dit prentenboek is een zogenaamde. ‘porte-brisé’: het boek heeft de vorm van een theater, waarbij links en rechts van het achterplat twee ruggen zijn gemaakt. De bladzijden slaan vanuit het midden open. Op de voorgrond staat een toneel met gordijnen en een orkest. In deze versie van het Roodkapjeverhaal wordt de grootmoeder opgegeten en wordt Roodkapje net op tijd door haar vader gered. Deze uitgave van Roodkapje is gedigitaliseerd en online te zien op het Geheugen van Nederland.

Asschepoester

Asschepoester

Asschepoester / [naar] Jacob en Wilhelm Grimm, ill. Rudolf Münzer. Amsterdam: Van Holkema & Warendorf, ca. 1905. Aanvraagnummer KW Ki 1624

Dit oblong prentenboek over Assepoester behoort tot de reeks ‘Artistieke prentenboeken’, Nederlandse versie van de Duitse reeks ‘Scholz' Künstler-Bilderbücher’ van uitgever Scholz in Mainz. Het prentenboek bevat acht kleurenlithografieën en zes pagina’s met tekst plus bruine pentekeningen.

Dit verhaal volgt de versie van de gebroeders Grimm. Op de avond van het feest gaat Assepoester naar het graf van haar moeder onder de hazelboom en roept ‘Boompje-lief, boompje-teer, gooi goud en zilver op mij neer’. Een vogel brengt een prachtige jurk en met goud en zilver bestikte schoentjes, zodat Assepoester naar het feest kan gaan. De koningszoon danst de hele avond met haar. De avond erna herhaalt het verhaal zich, en ook op de derde avond danst Assepoester met de prins, maar dan verliest ze bij het weggaan haar gouden muiltje.

De uitgave van Assepoester is gedigitaliseerd en online te zien op het Geheugen van Nederland.

Sneeuwwitje

Sneeuwwitje

Sneeuwwitje / G. van der Hoeven, [naar] Jacob en Wilhelm Grimm, ill. W.C. Drupsteen. Amsterdam: D. Coene, ca. 1906. Aanvraagnummer KW Ki 6415

Deze Sneeuwwitje-uitgave met illustraties van Wilhelmina Cornelia Drupsteen is één van de mooiste Sneeuwwitjes in de KB-collectie. De band van deze uitgave is versierd met prachtige geometrische decoraties in blauw, wit en oranje met in het middelste kader een gestileerde Sneeuwwitje omringd door de dwergen . De pagina's zijn voorzien van geometrische sierranden in zachte kleuren. De illustraties, met daaronder enkele regels uit de tekst, hebben art-nouveaukenmerken. Elk hoofdstukje bevat een versierde initiaal aan het begin en kleine ongekleurde lijntekeningen aan het einde. Opvallend is de haarkleur van Sneeuwwitje: ze is blond.

Deze uitgave van Sneeuwwitje is gedigitaliseerd en online te zien op het Geheugen van Nederland.

Het leelijke jonge eendje

Het leelijke jonge eendje

Het leelijke jonge eendje: naar het sprookje / Theodoor van Hoytema, [naar] Hans Christian Andersen. Amsterdam: C.M. van Gogh, 1893. Aanvraagnummer KW BJ Z2097

In deze beroemde uitgave van het lelijke jonge eendje uit 1893 vormen tekst en beeld één geheel. De tekst en tekeningen zijn door de kunstenaar, Theo van Hoytema, zelf op de steen getekend. Het sprookje is uitgegeven op eenzijdig bedrukte bladen die aan de zijkanten niet opengesneden zijn zodat je bij het omslaan van de dubbele bladzijde direct de volgende bedrukte pagina’s ziet.

Het sprookje, geschreven door H.C. Andersen, verscheen voor het eerst in 1843. Het verhaal wordt soms gezien als biografie van het leven van Andersen zelf. Het sprookje eindigt met: ‘Hij voelde geen spijt van al de droefheid en ellende die hij had doorgemaakt, nu wist hij zijn geluk op prijs te stellen. […] Zooveel geluk had hij zich niet kunnen dromen, toen hij nog was dat: Leelijke jonge eendje.’

Het leelijke jonge eendje van Hoytema is gedigitaliseerd en online te zien op het Geheugen van Nederland.

Ezeltje Strek Je

Tafeltje dek je, uit: Sprookjes van Moeder de Gans

Tafeltje dek je, uit: Sprookjes van Moeder de Gans / [naar] Jacob en Wilhelm Grimm, ill: Eugen von Baumgarten. Amsterdam : J. Vlieger, 1919. Aanvraagnummer KW XKZZ 109

Drie zonen leren een beroep en krijgen aan het eind van hun leertijd een geschenk. Dan gaan ze ieder op reis. Ze overnachten na elkaar steeds in dezelfde herberg. De eerste zoon heeft als geschenk een tafeltje gekregen waarop heerlijk eten verschijnt als je ‘Tafeltje dek je!’ zegt. De herbergier ziet dat en wil graag zo’n wondertafel hebben: hij steelt het wondertafeltje door het stiekem te verwisselen voor een gewone tafel als de zoon slaapt. De tweede zoon krijgt een bijzondere ezel cadeau, die van voor en achter goud spuugt als je ‘Ezeltje strek je!’ zegt. De herbergier wil ook dit geschenk stelen en verwisselt ’s nachts de toverezel voor een gewoon dier. De derde zoon krijgt een knuppel in een zak die boosdoeners afranselt als je ‘Knuppel uit de zak!’ zegt. Ook hij gaat in de herberg logeren en ook deze keer wil de herbergier zijn geschenk stelen, maar zodra de herbergier dat probeert, wordt hij door de knuppel afgeranseld.

Op deze paginagrote kleurenlithografie wordt afgebeeld hoe de ezel de goudstukken niest: dit is een gekuiste versie van de spugende en poepende ezel. Het sprookje Tafeltje dek je, ezeltje strek je en knuppel uit de zak is ook te zien in sprookjespark de Efteling. Sinds 1956 staat de Ezel op het Herautenplein. Tegen betaling van een muntje produceert de ezel luid balkend een goudstuk op traditionele wijze. Voor de foto zijn originele Eftelingdukaten gebruikt.

De wilde zwanen

De wilde zwanen, uit: Gulden kinderboek, deel I - Duizendschoon

De wilde zwanen, uit: Gulden kinderboek, deel I - Duizendschoon / J.J.A. Goeverneur, [naar] Jacob en Wilhelm Grimm, ill. L. Bechstein. Leiden: A.W. Sijthoff, ca. 1887. Aanvraagnummer KW Ki 1467

In Grimms sprookje De wilde zwanen (ook wel: ‘De zes zwanen’) wordt verteld over een meisje dat haar zes broers wil bevrijden die door een heks in zwanen zijn veranderd. Het meisje moet zes jaar lang zwijgen en voor elke betoverde broer een hemd van brandnetels maken. Ze moet ’s nachts naar het kerkhof om netels te plukken: ‘Daar zag zij op één der breedste lijksteenen een troep leelijke heksen zitten, die er schrikbarend uitzagen en gruwelijke dingen volbrachten. Liza moest dicht bij die langs en zij keken haar met grimmige oogen aan; doch zij bad in stilte, plukte van de brandende netels en sloop daarmee naar het paleis terug.’

Het meisje wordt gezien door een priester, die haar beschuldigt van gruwelijke misdaden. Omdat ze niet kan spreken, kan ze zich niet verdedigen. Ze wordt veroordeeld tot de brandstapel. Het meisje wordt van de brandstapel gered door haar eigen zwanenbroers, die ze nog net op tijd kan terug veranderen in mensen door de netelhemden over hen heen te gooien.