Haarlem

Haarlem was een belangrijk centrum voor kunstproductie in de vijftiende eeuw. Een aantal van de belangrijkste paneelschilders van Noordelijk Nederland, met inbegrip van Albert van Ouwater en Geertgen tot Sint Jans, waren in het midden van de eeuw in Haarlem actief. De stad had ongeveer 24 kloosters en semireligieuze huizen,waarvan veel manuscripten produceerden. Er moeten ook vele workshops geweest zijn waar de manuscripten werden geschreven en verfraaid met pen en miniaturen. Vanuit Amsterdam was Haarlem het dichtstbijzijnde belangrijke centrum voor kunst, en een logische plaats voor de familie Bout om hun handschrift te bestellen.

Penwerk

Het manuscript is besteld in Haarlem. Dit blijkt uit het zogenaamde fonteinenpenwerk, de met de pen aangebrachte versiering op de tekstbladzijden, dat in dit geval in Haarlem kan worden gelokaliseerd.

Het kenmerk van Noord-Hollands (en Haarlems) penwerk zijn de verschillende kleuren inkt: oranje, paars, groen, rood en blauw. Het is vergelijkbaar met penwerk in een ander Getijdenboek dat in 1457 in Haarlem werd gemaakt (KB 131 G7, fol. 10r). Soortgelijke gewaagde en kleurrijke voorbeelden van fonteinpenwerk zijn te vinden in het Bout handschrift (79 K 11, fol. 248v), hoewel het penwerk in het Bout handschrift speelser is. Op folio 23v staat het gezicht van een man in de letter D, en het penwerk in de marge eindigt in het profiel van een kale man. Op fol. 89v is een man met een grote neus in een letter G gepropt, terwijl in de marge kleurrijk penwerk staat.

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 248r. Geïllumineerd initiaal met Haarlems penwerk

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 248r. Geïllumineerd initiaal met Haarlems penwerk

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 23v. Tekstblad met penwerk initiaal

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 23v. Tekstblad met penwerk initiaal

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 89v. Tekstblad met penwerk initiaal

Bout Psalter-Getijdenboek, fol. 89v. Tekstblad met penwerk initiaal

Miniatuurschildering

Aan het begin van de belangrijkste tekstdelen staan zes gehistorieerde initialen, geschilderd door de Meester van de Haarlemse Bijbel. Deze schilder onlleent zijn naam aan een driedelige Bijbel die in de Commanderij van St. Jan in Haarlem werd bewaard vanaf het begin van de zeventiende eeuw, en nu in de Stadsbibliotheek van Haarlem (Hs. 187 C 1 en 3). Het werk van deze schilder en zijn atelier wordt gekarakteriseerd door een expressieve lineariteit en zijn heldere kleuren, met een voorkeur voor blauwe, paarse en magenta tinten. Deze felle kleuren zijn duidelijk te zien in de initiaal die Veronica toont met haar sluier, en in de initiaal met de harpspelende David. De initialen laten veel vindingrijkheid zien. In de initiaal op fol. 97r bijvoorbeeld, vinden de Meesters van de Bijbel van Haarlem een nieuwe vorm uit, waarin de eigenaar van het boek voor Christus knielt in de letter A waarvan de linkerkant gevormd wordt door een harige draak.
De meesters van de Bijbel van Haarlem schilderden ook één van de miniaturen, die van het Jongste Oordeel (fol. 119v).

Haarlem Stadsbibliotheek, ms. 187C 1, fol. 1r. Miniatuur uit de Haarlemse Bijbel

Haarlem Stadsbibliotheek, ms.187C 1, fol. 1r. Miniatuur uit de Haarlemse Bijbel

Fol. 18r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Maria gekleed in de zon

Fol. 18r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Maria gekleed in de zon

Fol. 80r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Veronica met de zweetdoek

Fol. 80r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Veronica met de zweetdoek

Fol. 97r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Christus als Salvator Mundi met eigenaar

Fol. 97r, initiaal. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Christus als Salvator Mundi met eigenaar

Fol. 119v. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Laatste oordeel

Fol. 119v. Meesters van de Haarlemse Bijbel, Laatste oordeel

Fol. 120r. Meesters van de Haarlemse Bijbel, initiaal met harpspelende David

Fol. 120r. Meesters van de Haarlemse Bijbel, initiaal met harpspelende David