Hoogtepunten uit Middeleeuwse handschriften

Ontdek de mooiste afbeeldingen uit middeleeuwse handschriften in de collecties van de KB en Museum Meermanno. De meeste afbeeldingen hebben een religieuze achtergrond, want de kerk beheerste de middeleeuwse samenleving.

Invloed van de kerk in de middeleeuwen

Bij elkaar opgeteld bezitten de collecties van KB en Meermanno bijna 1500 afbeeldingen van heiligen op een totaal van zo'n 10.650 scènes. Deze 1500 afbeeldingen zijn een deel van de bijna 4.000 afbeeldingen met allerlei christelijke thema's, en daarbij zijn de circa 4500 illustraties van bijbelverhalen niet meegeteld. Bovendien: op een totaal van iets meer dan 410 handschriften tellen we bijna 300 gebedenboeken, getijdenboeken, bijbels, evangeliaria, en brevieren, missalen en andere liturgische teksten. Dus, zelfs als we bijvoorbeeld alle theologische geschriften negeren, dan is nog altijd de inhoud van minstens 75% van de verluchte handschriften direct verbonden met de openbare of private godsdienstoefening.

Bijna 45% van de verluchte handschriften van de Koninklijke Bibliotheek en bijna 30% van die van Museum Meermanno zijn getijdenboeken, waarmee dit met afstand het populairste type boek is van beide verzamelingen. Als we het getijdenboek wat nader bekijken dan krijgen we een goede indruk van de alles doordringende invloed van de kerk en haar kalender op het leven van de middeleeuwen.

Het Getijdenboek

Alle deskundigen op het gebied van middeleeuwse boekproductie zijn het erover eens dat het Getijdenboek de bestseller was van de veertiende en vijftiende eeuw.

Een Getijdenboek is in wezen een gestructureerd boek vol gebeden. De meeste van die gebeden zijn gericht tot de moeder van Jezus, de Maagd Maria, wier cultus enorm populair was geworden. De belangrijkste reeks teksten van het Getijdenboek wordt dan ook gevormd door de zogenaamde Getijden van de Heilige Maagd. De in de KB bewaarde afschriften bevatten meer dan 700 illustraties. De Mariagetijden vormen een serie gebeden en lezingen die zijn bedoeld om door leken te worden gebruikt op min of meer vaste momenten ('Getijden' of 'Horae') van de dag. Daarmee imiteerden zij de voorgeschreven dagelijkse routine van gebeden en lezingen van de geestelijkheid. De precisie waarmee de clericale routine werd gevolgd varieerde. De volgende acht momenten of Getijden waren gereserveerd voor religieuze oefening - in theorie tenminste.

  • Metten
  • Lauden
  • Priem
  • Terts
  • Sext
  • Noen
  • Vesper
  • Completen

De openingsbladzijden van de meeste Getijdenboeken zijn een demonstratie van de rol die het religieuze jaar speelde in het dagelijks leven. Getijdenboeken beginnen gewoonlijk met een kalender, een lijst van de feestdagen die door de eigenaar in acht dienden te worden genomen. Zoals deze pagina uit een Frans voorbeeld laat zien (KB, manuscript 74 G 37a), werden de namen en sterfdagen van heiligen en andere heilige dagen geschreven in verschillende kleuren: rood, blauw en goud. Op die manier kon het relatieve belang worden aangegeven van de feestdagen voor de eigenaar en het bisdom waar hij of zij toe behoorde.

Heilige kalenders

Kalenders bevatten dikwijls meer dan alleen de namen van de heiligen en de feestdagen die het verstrijken van het liturgisch jaar markeerden. Meestal werden er nog twee typen van illustraties toegevoegd. Afbeeldingen van de tekens van de Dierenriem verbonden het religieuze jaar met het verstrijken van de astronomische tijd. De zogenaamde Werken van de Maand verbonden het met de seizoensgebonden activiteiten. Hier ziet u rechts het teken Waterman, terwijl links een maaltijd is afgebeeld, traditioneel het symbolische 'werk' van de maand januari. Zowel de dierenriem-cyclus als de werken vormen het thema van een van de 'zalen' van deze tentoonstelling. Wanneer u de links naar de databank volgt die in die 'zalen' zijn opgenomen, dan zult u zien dat ook andere boektypen, zoals psalters en brevieren, van kalenders werden voorzien.

Klassieke geschiedenis in middeleeuwse handschriften

Zo zien we historische gebeurtenissen, van de Schepping van de Wereld tot de Kruistochten, afgebeeld in Jacob van Maerlants Spieghel Historiael. Middeleeuwse opvattingen over klassieke geschiedenis kunnen bestudeerd worden met behulp van rijk verluchte bronnen zoals De Gedenkwaardige Uitspraken en Voorvallen van Valerius Maximus en de Stad van God van St. Augustinus. Tientallen Griekse en Romeinse goden en helden, weergegeven in middeleeuwse vermomming, zijn te vinden in boeken zoals het Livre d'Othéa van Christine de Pisan of de Histoires Troyennes. Geïllustreerde literaire teksten zoals Giovanni Boccacio's Decamerone zijn hier te vinden, evenals het beroemde werk van Jacob van Maerlant, Der Naturen Bloeme. Twee afschriften van dit boek, die samen meer dan 900 illuminaties (afbeeldingen) bevatten, worden bewaard in de KB.

Aangezien de miniaturen, gehistorieerde initialen en randversieringen gedetailleerd beschreven zijn, is het niet moeilijk om uit de databank allerlei groepen afbeeldingen met een gemeenschappelijk thema te isoleren.

Thematische rondleidingen

Heilige helpers

Heilige helpers

  • De verering van heiligen is vrijwel zo oud als de Christelijke kerk zelf.
Werken van de maand

Werken van de maand

  • Psalters, Brevieren en Getijdenboeken beginnen met een kalender waarin men de religieuze vieringen bijhoudt.
Tekens van de dierenriem

Tekens van de dierenriem

  • De kalenders van Psalters en Getijdenboeken geven een overzicht van de religieuze feesten van het jaar.
Kerstmis

Kerstmis

  • De evangeliën van Lucas en Mattheus geven het meest gedetailleerde verslag van de gebeurtenissen rond de geboorte van Jezus.
Goede Vrijdag

Goede Vrijdag

  • De kruisdood van Christus en zijn wederopstanding is een fundamenteel mysterie van het Christelijk geloof
Pasen

Pasen

  • Christenen zien in de verrijzenis van Jezus een onloochenbaar voorteken van hun eigen uiteindelijke overwinning op de dood.
Hemelvaart en Pinksteren

Hemelvaart en Pinksteren

  • De Hemelvaart van Christus en de Uitstorting van de Heilige Geest over de apostelen.
In den beginne...

In den beginne...

  • Het begin van Genesis, het eerste bijbelboek, heeft altijd stof geleverd voor bezinning en discussie.
Job en Simson: geduld, kracht en zwakte

Job en Simson: geduld, kracht en zwakte

  • Job, icoon van geduld en Simson, kracht en zwakte
Fabelachtige dieren

Fabelachtige dieren

  • Bestiaria en andere natuurhistorische teksten worden bevolkt met bestaande dieren en fabeldieren.
Onnatuurlijke doodsoorzaken

Onnatuurlijke doodsoorzaken

  • Het is verleidelijk om de middeleeuwse maatschappij te beschouwen als een gewelddadige.
Duivels en demonen

Duivels en demonen

  • De duivel neemt verschillende gedaanten aan. Er zijn drie basisingrediënten: menselijke en dierlijke vormen en fantasievormen.
Deugden en zonden

Deugden en zonden

  • Uitbeeldingen van de positieve en negatieve kanten van de menselijke aard.