Drie kernteksten

De drie kernteksten zijn berijmde Middelnederlandse vertalingen van drie Oudfranse prozaromans, de Lancelot en prose, de Queste del Saint Graal en de Mort le Roi Artu. Deze drie Oudfranse teksten vormen samen een cyclus. Oorspronkelijk moet de persoon die uiteindelijk het geheel aan teksten in de compilatie bijeenbracht en daarom de compilator wordt genoemd, van plan zijn geweest alleen vertalingen van deze drie Oudfranse teksten in het handschrift op te nemen. Ten opzichte van de latere toevoegingen worden de Lanceloet, de Queeste van den Grale en Arturs doet daarom als de kernteksten aangeduid. Onderstaande inhoudssamenvattingen zijn kort, eigenlijk te kort, maar geven een indruk van de verhaalstof. In de meeste edities (zie het overzicht daarvan) en in de bloemlezing uit 1999 - Jeesten van rouwen ende van feesten - geeft Bart Besamusca veel uitvoeriger en meer gedetailleerde samenvattingen. Voor de hiernavolgende toelichtingen is op ruime schaal en vrijelijk van de beschikbare samenvattingen gebruikgemaakt.

Lanceloet

De eerste tekst, de Lanceloet, is helaas niet compleet overgeleverd. Van deze vrijwel zeker zeer lange tekst is alleen het laatste eenderde gedeelte in de compilatie bewaard gebleven, dat wil zeggen, in wat thans hs. 129 A 10 is. Oorspronkelijk bestond de compilatie uit een set van twee handschriften. De eerste band, met onder meer het voorafgaande tweederde deel van de Lanceloet, is verloren gegaan. In dat gedeelte moet Lancelot vanaf het moment dat hij aan het hof van koning Artur arriveerde om er tot ridder te worden opgeleid, verliefd zijn geworden op Arturs vrouw, Guinevere. Zij inspireert hem in tal van opzichten en Lancelot ontwikkelt zich daardoor tot de beste ridder van koning Arturs Ronde Tafel. Gaandeweg komt in de Lanceloet het accent meer en meer te liggen bij de naderende zoektocht van de ridders van de Ronde Tafel naar de heilige Graal, de beker die Christus gebruikte tijdens het Laatste Avondmaal en waarin Jozef van Arimathea het bloed van Christus zou hebben opgevangen bij de kruisafneming. Hoe voortreffelijk Lancelot ook is, door zijn overspelige liefde voor Guinevere is juist hij ongeschikt geworden om de heilige Graal terug te vinden. Die eervolle en buitengewone taak zal zijn voorbehouden aan Galahad, Lancelots zoon, die zonder tekortkomingen is.

Het bewaarde deel van de Lanceloet telt 36.947 verzen en bestaat uit een aantal zoektochten. Op een bepaald moment blijkt Lancelot van het hof verdwenen te zijn. Een aantal tafelridders, onder wie Walewein, trekt erop uit om hem te zoeken. Zij beleven ieder afzonderlijk verschillende avonturen. Ook Lancelot maakt van alles mee. Hij raakt vergiftigd maar wordt door een jonkvrouw gered. Hij wordt betoverd en in de waan dat hij met Guinevere slaapt, verwekt hij bij de dochter van de 'Graalkoning' zijn zoon, de toekomstige Graalheld Galahad. Uiteindelijk keert hij terug aan Arturs hof, waar hij in een toernooi de andere tafelridders verslaat. Lang blijft hij er niet, want enkele van de ridders die hem waren gaan zoeken, zijn nog niet teruggekeerd. De nieuwe zoektocht betekent nieuwe avonturen. Lancelot wordt gevangengenomen, maar weet te ontsnappen, hij ontmoet een ridder die in een gevecht zijn gelijke blijkt: het is zijn neef Bohort.

Als alle ridders weer verenigd zijn aan Arturs hof, moet Lancelots erfvijand Claudas worden bestreden. Artur en zijn ridders behalen de overwinning. Vervolgens slaapt Lancelot opnieuw met de dochter van de 'Graalkoning' in de veronderstelling dat zij Guinevere is. De koningin betrap het liefdespaar en Lancelot beseft de gevolgen van het misverstand: waanzinnig geworden vlucht hij weg van het hof. Dit maakt een volgende zoektocht noodzakelijk. Het verhaal breekt af omdat drie bladen uit het Haagse handschrift zijn verdwenen, waardoor zo'n 1100 verzen ontbreken. In het handschrift begint dan de Perchevael, een van de ingevoegde romans (zie Zeven ingevoegde teksten).

Queeste van den Grale

Centraal in deze roman van 11.160 verzen staat uiteraard de zoektocht naar de heilige Graal (zie de samenvatting van de Lanceloet). Het verhaal begint met de komst van Galahad, Lancelots zoon, aan het hof van koning Artur. Dat Galahad is voorbestemd om te Graal te vinden, wordt duidelijk als hij aan de Ronde Tafel plaats neemt in de Gevaarlijke Zetel en niet sterft maar ongedeerd blijft. Tijdens een maaltijd verschijnt de Graal aan de aanwezige ridders. Alle tafelridders besluiten daarop de Graal te gaan zoeken. Voor ridders die door wereldse motieven geïnspireerd worden tot eer en dapperheid of die uit liefde voor een vrouw tot heldendaden komen, is geen succes weggelegd. Alleen ridders die uit religieuze overtuiging dienstbaar zijn aan God en erin slagen een kuis leven te leiden, maken een kans de Graal te vinden: Galahad, Perceval, die zich niet door de duivel tot het kwaad laat verleiden, en Bohort, Lancelots neef, die slechts één misstap op zijn kerfstok heeft. Lancelot, de beste ridder van de Ronde Tafel, beseft dat hij voor deze verheven taak niet in aanmerking komt, maar besluit wel een einde te maken aan zijn overspelige verhouding met koningin Guinevere.

De drie Graalridders komen natuurlijk in allerlei avontuurlijke situaties terecht. Na vele gebeurtenissen bereikt Galahad, samen met Perceval en Bohort het Heilige Land, waar hij de Graal mag vinden en tot Graalkoning gekroond wordt. Als hij de niet te verwoorden geheimen van de Graal heeft leren kennen, bidt hij te mogen sterven. Die wens wordt door God ingewilligd: samen met de Graal wordt Galahad in de hemel opgenomen. Perceval besluit daarna kluizenaar te worden, maar Bohort keert terug naar Arturs hof.

Arturs doet

De laatste roman in de compilatie is Arturs doet, die 13.054 verzen lang is en veel meer bevat dan het verhaal over de laatste dagen van de legendarische koning. Nu de zoektocht naar de Graal tot het verleden behoort, zoeken de ridders van de Ronde Tafel andere bezigheden. Lancelot krijgt opnieuw een verhouding met Guinevere. Koning Artur besluit een toernooi te houden, dat door Lancelot gewonnen wordt, die echter zijn ware identiteit heeft verhuld en - getuige een mouw aan zijn wapenuitrusting - voor jonkvrouw Esclaroet leek te strijden. Als een en ander uitkomt, verslechtert de verhouding tussen de koningin en haar minnaar.

Nieuwe verhalen die aan Artur ter ore komen doen Guinevere besluiten Lancelot van het hof te verbannen. Maar als de koningin beschuldigd wordt een ridder te hebben vergiftigd, is het niemand anders dan Lancelot die het voor haar opneemt. In een juridisch tweegevecht behaalt Lancelot voor Guinevere de overwinning, waarna hun heimelijke verhouding opnieuw wordt hersteld. Wanneer zij echter met elkaar betrapt worden, staat Guineveres leven op het spel. Lanceloet weet haar te redden, maar alleen ten koste van drie broers van Walewein. Daarop neemt Artur de wapens op tegen Lanceloet. De paus komt tussenbeide en dwingt Artur Guinevere haar rechten terug te geven. Maar Walewein blijft erop aandringen om Lancelot te straffen en Artur trekt alsnog tegen hem ten strijde. Hof en haard vertrouwt de koning toe aan zijn bastaardzoon Mordred, die echter verraad pleegt. Guinevere vindt een veilig heenkomen in de Tower te Londen.

Walewein en Lancelot treffen elkaar in een heftig tweegevecht. Lancelot komt daaruit als winnaar te voorschijn maar weigert Arturs neef de doodslag toe te brengen. Als Artur, die inmiddels Italië dreigt binnen te vallen, verneemt dat Mordred hem verraden heeft en Guinevere in de Tower belegert, keert hij spoorslags terug. Tijdens de reis overlijdt Walewein. Terug op Engelse bodem treffen de legers van Artur en Mordred elkaar in een bloedige strijd. De beide aanvoerders, vader en bastaardzoon, brengen elkaar dodelijke wonden toe en sterven. Lancelot keert terug en verslaat Mordreds zonen. Het bericht dat ook Guinevere is gestorven, is voor Lancelot aanleiding zich uit het leven terug te trekken en kluizenaar te worden. Bij zijn overlijden wordt zijn ziel in de hemel opgenomen.

Volgende pagina