Evangeliarium van Maasland (12de eeuw)

Dit handschrift bevat de tekst van de vier evangeliën en is verlucht met tien canontafels (concordantietabellen tussen de parallelle passages in de evangeliën) en vier evangelistenportretten. In drie gevallen is het portret van de evangelist op de linker bladzijde geplaatst en begint op de rechter bladzijde de tekst van het evangelie met een bijzondere versiering van initialen en sierlijsten. De zo gevormde fraaie opening toont op de hier weergegeven bladzijden links de evangelist Johannes met zijn symbool de adelaar en rechts de beginwoorden van zijn evangelie ‘[In] principio erat verbum.’ ([In] den beginne was het woord).

Evangeliarium. Maasland, tweede helft twaalfde eeuw. Perkament, 131 folia, 314 x 212 mm. - 76 E 17, fol. 100v-101r

Evangeliarium. Maasland, tweede helft twaalfde eeuw. Perkament, 131 folia, 314 x 212 mm. - 76 E 17, fol. 100v-101r

De letters I en N van het eerste woord zijn in de achtergrond van de miniatuur verwerkt. Kenmerkend voor de Romaanse miniaturen zijn de heldere kleuren rood, blauw en groen en de verdeling van de achtergrond in geometrische vlakken. De strakke en monumentale wijze waarop de figuren van de evangelisten zijn uitgevoerd laat zien dat de schilder waarschijnlijk een Ottoons voorbeeld van rond het jaar 1000 gebruikte. Hieraan ontleende hij de houding van de evangelisten evenals het motief van de dooreengevlochten letters op de achtergrond. Het is tot dusverre nog niet mogelijk gebleken de plaats of het klooster waar deze archaïserend schilderende kunstenaar gewerkt moet hebben te lokaliseren.

Het handschrift moet zijn ontstaan in het Maasland in de twaalfde eeuw. Meer gegevens zijn (nog) niet beschikbaar.

Het handschrift en de KB

Aan de korte periode van 1815 tot 1830 dat Nederland en België één koninkrijk vormden heeft de Koninklijke Bibliotheek een groot aantal Zuid-Nederlandse en Franse handschriften te danken. In die tijd kocht koning Willem I enkele omvangrijke collecties handschriften en oude drukken van particuliere eigenaren, die hij afwisselend in de Koninklijke Bibliotheken van Brussel en Den Haag plaatste. Een van die aankopen betrof de bibliotheek van de Belgische historicus G.J. Gérard in 1818, die naast overwegend historische geschriften over de Belgische geschiedenis ook een aantal prachtige Zuidnederlandse verluchte codices bevatte. De collectie werd aanvankelijk in het Algemeen Rijksarchief geplaatst en in 1832 gedeeltelijk naar de Koninklijke Bibliotheek overgebracht.

De Koninklijke Bibliotheek kwam op deze wijze in het bezit van dit Evangeliarium, dat in de tweede helft van de twaalfde eeuw in het Maasland moet zijn ontstaan.

Literatuur

Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 15
De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 348; P.C. Boeren.
Catalogus van de liturgische handschriften van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1988, nr. 41.