Gebedenboek uit Brugge, 1494

Dit is een gebedenboek uit de late bloeiperiode van handschriften in Gent en Brugge (1494). De figuren in de marge zijn los op het blanco perkament geplaatst en voorzien van schaduwen, zodat ze echter lijken.

Getijdenboek. Brugge, 1494. Perkament, 152 folia, 126 x 91 mm. - 74 G 2, fol. 91v-92r

Getijdenboek. Brugge, 1494. Perkament, 152 folia, 126 x 91 mm. - 74 G 2, fol. 91v-92r

Verluchte getijdenboeken uit Gent en Brugge

Aan het einde van de vijftiende eeuw werd elders in Europa het handschrift geleidelijk door het gedrukte boek verdrongen. Maar in de steden Gent en Brugge beleefden met de hand geschreven en rijk verluchte getijdenboeken nog een laatste grote bloei. Kenmerkend voor de daar geproduceerde handschriften zijn randen waarin losse takken en bloemen als het ware op de gekleurde ondergrond zijn gestrooid. Door schaduwen wordt het illusionistische effect verhoogd. Tussen de ranken worden veelvuldig vogels, vlinders, insecten, aardbeien en soms zelfs hele anekdotische scènes ingevoegd.

Binnen de handschriften met deze zogenaamde Gent-Brugse strooiranden neemt een groepje van ongeveer 15 getijdenboeken dat in Brugge moet zijn ontstaan een aparte plaats in. Daarin zijn verschillende elementen uit de strooiranden, zoals bloemen, vogels, maar ook drôlerie-achtige figuurtjes, los op het blanke perkament geplaatst zonder de gebruikelijke gekleurde achtergrond. Wanneer het boek is opengeslagen zijn steeds vier voorwerpen te zien.

In dit gebedenboek vinden we in de marges verschillende soorten rozen, akeleien, viooltjes, korenbloemen, anjers, lelies, distels, aardbeien, verschillende soorten vogels, insecten en een marterachtig diertje. Zij maken een bedrieglijk echte indruk door de schaduw die ze op het perkament werpen. Op de hier afgebeelde bladzijde bevinden zich een rozenknop, een doedelzakspelend mannetje, en een op de grond pikkende pauw met lange staart en een vlinder. Door de fraaie symmetrische mise-en-page en de verfijnde manier van schilderen maken de bladzijden een heel bijzondere indruk.

Dit handschrift en de KB

Het handschrift werd in 1909 aangekocht als onderdeel van de privé-verzameling van de boekhandelaar A.W.M. Mensing en ontleent zijn waarde tevens aan de bijzondere band. Deze werd, blijkens het randschrift van het paneelstempel, vervaardigd door Ludovicus Blok, een binder die tussen 1484 en 1529 in Brugge werkzaam was. Behalve met het paneelstempel is de band versierd met kleine sierstukken van goud en gekleurd emaille.

Bibliografische gegevens

Gebedenboek
Brugge, 1494
Perkament, 152 folia, 126 x 91 mm
Aanvraagnummer 74 G 2

Literatuur

Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 52
De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 431
D. Thoss. Flämische Buchmalerei. Handschriftenschätze aus dem Burgunderreich. Graz 1987, p. 118
Das Blumen-Stundenbuch (ed. B. Brinkmann und E. König). Luzern 1991, p. 89-92, 313-316.