Getijdenboek uit Utrecht

Eén van de meest uitbundige Noordnederlandse handschriften uit de tweede helft van de vijftiende eeuw is dit getijdenboek dat verlucht werd door de Meester van de Bostonse City of God. Deze schilder, die in de jaren zestig en zeventig in Utrecht werkzaam was, ontleent zijn noodnaam aan een door hem geïllumineerd exemplaar van De Civitate Dei van Augustinus, dat zich thans in de Public Library in Boston bevindt. Van de rond twintig handschriften die van zijn hand bewaard zijn gebleven is het Haagse handschrift ongetwijfeld zijn uitzonderlijkste prestatie. Het handschrift bevat zeven bladgrote miniaturen en 28 gehistorieerde initialen op tekstbladzijden, die alle vergezeld gaan van brede geschilderde randen. Vooral de miniaturen die het passieverhaal van Christus illustreren, vallen op door hun monumentale, lineaire karakter. De schilder maakte hiervoor gebruik van de composities van een serie prenten van de meester E.S., een graveur die tussen 1450 en 1467 in het Rijnland werkte. Dergelijke overnames uit houtsneden en gravures waren in de tweede helft van de vijftiende eeuw zeer gebruikelijk onder Noordnederlandse verluchters.

De Boston Meester benadrukt de contouren van de figuren door deze af te zetten tegen grote geponste gouden vlakken - in het geval van de hier afgebeelde kruisafname een brede horizontale gouden band op de achtergrond. Bovendien bevindt zich nog een gouden band rond de gehele miniatuur. Een ander opvallend kenmerk van zijn stijl is de horror vacui, het geheel opvullen van het vlak, dat daardoor een overvol en druk karakter krijgt. Dit komt vooral tot uitdrukking in de randen, die veruit het meest bijzondere element van het handschrift vormen. Tussen de nerveus krullende, felgekleurde acanthusbladeren zijn vreemde elementen zoals mosselen, vlinders, half geopende walnoten en insekten aangebracht, die het geheel een wat bizar karakter verlenen.

Het handschrift is een van de ruim honderd handschriften die aan het eind van de vorige eeuw en het begin van deze eeuw onder het bibliothecariaat van W.G.C. Byvanck werden aangekocht.

Getijdenboek. Utrecht, ca. 1470. Perkament, 265 folia, 170 x 135 mm. Herkomst: veiling collectie W.J. Royaards van den Ham, 1899. - 131 G 4, fol. 69v

Getijdenboek. Utrecht, ca. 1470. Perkament, 265 folia, 170 x 135 mm. Herkomst: veiling collectie W.J. Royaards van den Ham, 1899. - 131 G 4, fol. 69v

Literatuur

Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 76
De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 258
The golden age of Dutch manuscript painting. Stuttgart 1989, nr. 74.