La moralite des nobles hommes et des gens de peuple selon le gieu des escheces

Gekocht van Antiquariaat Les Enluminures, Parijs
Verwerving: 2007
Datering: Ca. 1490-1525
Formaat: 27 x 20 cm.
Aanvraagnummer: 79 K 19

In de laatste maand van 2007 deed zich voor de Koninklijke Bibliotheek een buitenkans voor, toen een handschrift met een Franse vertaling van De ludo scachorum verworven kon worden. De Koninklijke Bibliotheek streefde al langer naar uitbreiding van de schaakcollectie met deze populaire tekst uit de middeleeuwen; maar dat daarvoor juist dit exemplaar kon worden aangeschaft, was boven verwachting. Het boek heeft namelijk deel uitgemaakt van de collectie van Meindert Niemeijer (1902-1987), die zijn rijke verzameling schaakboeken in 1948 afstond aan de Staat der Nederlanden om in de Koninklijke Bibliotheek te worden geplaatst.
In het Liber de moribus hominum et officiis nobilium sive super ludo scachorum, kortweg De ludo scachorum, belicht de dominicaan Jacobus de Cessolis (ca. 1250-ca. 1322) de standen in de maatschappij aan de hand van het schaakspel. Het is een moralistisch-didactische allegorie, voortgekomen uit preken van de auteur en doorspekt met allerlei vrome exempelen waarin de maatschappelijke werkelijkheid wordt geschetst en becommentarieerd.
Het Latijnse werk kent vele bewerkingen in allerlei volkstalen. Van de Nederlandse vertaling zijn negen middeleeuwse handschriften bekend – waarvan de Koninklijke Bibliotheek er twee bezit – en drie verschillende incunabelen (drukken van vóór 1501).

Ook bezit de Koninklijke Bibliotheek een Italiaanse versie van de tekst, in 1826 overgeschreven van een incunabel. In 2007 is daar dus een Franse prozavertaling aan toegevoegd. Die vertaling is van de hand van Jean de Vignay (ca. 1284-ca. 1350). Hij droeg zijn werk op aan Jean de France (1319-1364), hertog van Normandië, die in 1350 koning van Frankrijk zou worden. Het vertaalwerk moet zijn begonnen in of na 1332, het jaar dat de kroonprins hertog van Normandië werd.
De nieuwe aanwinst dateert uit omstreeks 1500. De 69 bladen papier steken nog in hun oorspronkelijke band. In de eerste helft van de zestiende eeuw was het boek eigendom van de Franse edelman André Bérenger, seigneur du Gua (bij Grenoble). Nadien kwam het in handen van een zekere Jean Blosset. Schaakliefhebber Niemeijer bezat het handschrift tussen 1933 en 1939; en nu is het weer verenigd met de rest van diens verzameling in de Koninklijke Bibliotheek. (EVDV)

Literatuur

Christine Knowles, ‘Jean de Vignay, un traducteur du XIVe siècle’, in: Romania 75 (1954), p. 353-383.
Jean Rychner, ‘Les traductions françaises de la Moralisatio super ludum scaccorum de Jacques de Cessoles’, in: Recueil de travaux offert a M. Clovis Brunel. Paris 1955. 2 dl. Dl. 2, p. 480-493.