Eleonora van Aquitanië: een formidabele middeleeuwse

Eleonora van Aquitanië (1122/24-1204) was de enige vrouw in de geschiedenis die koningin van Frankrijk en van Engeland was. Ze zette haar kinderen en kleinkinderen op belangrijke Europese tronen, ze ging op kruistocht en was beschermvrouwe van troubadours en ‘hoofse liefde’. Van een van de oudste psalters in de KB wordt vermoed dat zij de eigenaresse was. Reden genoeg om haar beter te leren kennen.

Op haar dertiende koningin van Frankrijk

Eleonora (geboren ca. 1122/24) was de erfdochter van een van Frankrijks rijkste gebieden: Aquitanië, in het zuidwesten, en het graafschap Poitou dat ten noorden van Aquitanië ligt.

Jeruzalem in de twaalfde eeuw met kruisridders, KW 76 F 5
Kaart van Jeruzalem in de twaalfde eeuw met kruisridders

Uit KB, KW 76 F 5

The Lion in Winter 1968
Speelfilms over Hendrik II en Eleonora

Duobaan in een onbestuurbaar groot rijk

Hendrik II bestuurde een rijk dat van de Schotse grens tot aan de Pyreneeën liep. Omdat de communicatielijnen in die tijd gebrekkig waren, was dat een hele toer. Van centraal gezag was nauwelijks sprake. Plaatselijke hertogen en graven lieten geen kans voorbijgaan om hun eigen gebied of macht uit te breiden. Om nog maar te zwijgen van bedreigingen van buiten.

De kinderen van Hendrik II en Eleonora

Eleonora baarde Hendrik 8 kinderen.

De moord op Thomas Becket

Een zwarte dag uit de regeringsperiode van Hendrik II was de moord op de aartsbisschop van Canterbury, Thomas Becket, in 1170. Ooit was Becket Hendriks steun en toeverlaat geweest, maar na zijn benoeming in Canterbury begon hij zich te verzetten tegen pogingen van Hendrik om de Kerk te onderwerpen aan de macht van de koning.

Op 29 december 1170 bestormden vier ridders het altaar van de kathedraal en vermoordden Becket ter plekke. Hoewel Hendrik op dat moment in Normandië was, twijfelde niemand eraan dat Hendrik de opdracht tot de moord had gegeven. En men vermoedde dat Eleonora er ook bij betrokken was geweest

De moord op Becket is in talloze handschriften verbeeld:

De moord op Becket in KW 76 F 5
De moord op Becket in KW 76 F 5
De moord op Becket, KW 76 F 2
De moord op Becket, KW 76 F 2

Tot in het klooster van Egmond in Holland werd er schande gesproken van de moord, zo kunnen we lezen in de Annalen van Egmond.

In 1173 werd Becket heilig verklaard. Hendrik trok (letterlijk) het boetekleed aan en liet zich geselen door monniken van Canterbury, maar de schande van de moord zou altijd blijven kleven aan de namen van Hendrik en Eleonora.

Opstand tegen Hendrik, 15 jaar huisarrest

De relatie tussen Eleonora en Hendrik liep inmiddels spaak. Hendrik II hield er openlijk minaressen op na. Hij werd zelfs beschuldigd van een seksuele relatie met de verloofde van zijn zoon Richard, de zuster van de koning van Frankrijk. Belangrijker was misschien wel het feit dat Hendrik II zijn macht niet wilde delen met Eleonora of zijn zoons.

Hendrik met zijn zoons, muurschildering Chinon
Hendrik met zijn zoons

In een kapel gewijd aan St. Radegonde in Chinon is een muurschildering ontdekt waarvan men vermoedt dat het Hendrik II met zijn gezin is. Lang is aangenomen dat de middelste figuur die achterom kijkt Eleonora van Aquitanië is, maar het lijkt nu waarschijnlijker dat in het midden de jonge koning Hendrik is afgebeeld. Die was al gekroond tijdens het leven van zijn vader. Zo wilde Hendrik II voorkomen dat er na zijn dood een opvolgingsstrijd zou uitbreken. Die opzet mislukte omdat de jonge Hendrik eerder stierf dan zijn vader.

In 1173 kwam het tot een uitbarsting. Op initiatief van Eleonora óf gesteund door Eleonora kwamen Hendriks zoons tegen hem in opstand. De gewapende strijd die volgde liep uit op een overwinning voor Hendrik.

Hendrik liet Eleonora arresteren en gaf haar huisarrest in Engeland. Het grootste deel van haar inkomen werd afgenomen en ze had weinig bewegingsvrijheid. Deze situatie duurde 15 jaar. In juli 1189 overleed Hendrik. Zijn twee oudste zoons (Willem en Hendrik jr.) waren hem al voorgegaan. Zijn derde zoon, Richard Leeuwenhart, stelde zijn moeder direct in vrijheid. Zij was toen 65 jaar oud.

Richard was niet erg populair in Engeland, daarom ging Eleonora voor hem op campagne. Zij wist het gedaan te krijgen dat Richard in september werd gekroond.

Kroning van Richard I
Kroning van Richard I

bron: British Library, Royal 16 G VI f. 347v, veertiende eeuw

KW 76 F 13, portret Eleonora
Portret Eleonora uit het psalter

KW 76 F 13, fol. 49r

Eleonora’s reis naar Spanje, Italië, Sicilië

Snel na zijn kroning besloot Richard om op kruistocht te gaan naar het Heilige Land, een risicovolle onderneming voor een ongehuwde man zonder troonopvolger. Daarom reisde Eleonora over de Pyreneeën naar Navarra om voor Richard een bruid op te halen, Berengaria van Navarra. Ze leverde Berengaria af op Sicilië, waar Richards leger toen was.

Na deze ongetwijfeld zeer inspannende reis bracht Eleonora de winter van 1191 door op haar landgoed in Normandië, Bonneville-sur-Touques, in de buurt van het beroemde klooster van Fécamp dat nauwe banden had met de hertogen van Normandië. Misschien heeft ze rond die tijd het psalter laten maken dat nu in de KB ligt?

Maar van een rustige ‘pensionering’ was geen sprake. Voor Eleonora brak misschien wel de drukste en invloedrijkste tijd uit haar leven aan.

Koningin-regentes in Engeland

Terwijl Richard op kruistocht was, roerde zijn broer Jan zich in Engeland. Jan had de bijnaam ‘zonder Land’ gekregen, omdat Hendrik II hem weinig eigen gebieden had nagelaten. Uit de romans over Robin Hood kennen we het verhaal dat Jan de afwezigheid van Richard probeerde te gebruiken om diens troon te veroveren.

Graftombe van Eleonora in Fontevraud
Graftombe van Eleonora in Fontevraud

Ieder tijdperk zijn eigen Eleonora

Eleonora was een formidabele vrouw, zowel mentaal als fysiek. Daarover is iedereen het wel eens. Maar omdat er weinig originele documenten zijn, heeft ieder tijdperk zo zijn eigen Eleonora gecreëerd in verhalen, boeken en films.

De kroniekschrijvers uit Eleonora’s eigen tijd hadden niet veel op met haar. Die waren gevormd door de Kerk die leerde dat vrouwen niet in staat waren rationele beslissingen te nemen, maar geregeerd werden door hun emoties en (seksuele) passies. Zelfs het falen van de Tweede Kruistocht werd toegeschreven aan Eleonora’s vermeende seksuele misdragingen.

In de twintigste eeuw omarmde het feminisme Eleonora als boegbeeld. Ook werd Eleonora’s betrokkenheid bij de ‘hoofse’ poëzie geïnterpreteerd als een poging om beschaving en fatsoen te brengen in een tijdperk dat gedomineerd werd door woest wapengekletter. Romans en films lieten de verbeelding los op de weinige feiten.

Het oordeel van de eenentwintigste eeuw moet nog gevormd worden. Recentelijk sprak een blog op internet over de strijd tussen Richard Leeuwenhart en Jan zonder Land als ‘the real Game of Thrones’.

Literatuur

  • Pikkemaat, Guus, Eleonore van Aquitanië, 8ste druk, 2013, link inzien in KB - Zeer populair geschreven biografie.
  • Swabey, ffiona, Eleanor of Aquitaine, courtly love, and the troubadours, 2004, link aanvragen - Met handzame chronologie van Eleonora’s leven, korte biografieën van de hoofdrolspelers en vertalingen van een aantal originele documenten.
  • Turner, Ralph V., Eleanor of Aquitaine, 2009, link aanvragen - Een gedegen biografie.
  • Meer titels over Eleonora in de KB