Spiegel Historiael

Jacob van Maerlant schreef met zijn Spiegel Historiael de allereerste wereldgeschiedenis in de volkstaal. De tekst begint bij de schepping en eindigt in het jaar 1250. Dit handschrift is gemaakt rond 1330.

Spiegel Historiael. Jacob van Maerlant. West-Vlaanderen, ca. 1325-1335. Perkament, 258 folia, 320 x 233 mm. - Herkomst: bruikleen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 1937. - KA XX, fol. 255r

De laatste miniatuur toont de verovering van Jeruzalem door Godfried van Bouillon in 1099. De voorstelling laat zien hoe de ridders van alle kanten Jeruzalem overmeesteren, rechts met ingenieuze belegeringswerktuigen en in het midden met bootjes over de vestinggracht. Op de ladder baant Godfried zelf zich een weg naar binnen. Hij is herkenbaar aan de Brabantse leeuw op zijn kleed en op zijn schild. Links slaat een groep kruisridders onder aanvoering van de H. Joris het gebeuren gade.

Jacob van Maerlant en de volkstaal

Jacob van Maerlant is een van de belangrijkste Nederlandse dichters uit de dertiende eeuw en de grondlegger van de didactische literatuur in de volkstaal. Vóór Maerlant werd over kennis en wetenschap alleen in het Latijn geschreven. In de dertiende eeuw kregen de adel en de gegoede burgers steeds meer belangstelling voor de wetenschap. Maerlants bewerkingen van grote Latijnse encyclopedische werken kwamen tegemoet aan die behoefte. Van zijn drie grote leerdichten, Der Naturen Bloeme, de Rijmbijbel en de Spiegel Historiael geldt het laatste onbetwist als zijn hoofdwerk.

Eerste wereldgeschiedenis

Spiegel Historiael is een bewerking van het Speculum Historiale van Vincent van Beauvais, waaraan hij in 1283 op verzoek van graaf Floris V begon. Het Speculum beschreef de wereldgeschiedenis vanaf de Schepping tot het jaar 1250, verdeeld over vier delen, die door Maerlant Partiën werden genoemd. Hij voltooide de bewerking van de eerste, de derde en een deel van de vierde Partie voor hij in 1288 zijn werk moest staken, mogelijk omdat zijn gezondheid te wensen overliet. De vertaling werd later door twee jongere tijdgenoten voltooid. Eén van hen voegde een vijfde Partie toe.

Het Haagse handschrift

De tekst van de Spiegel Historiael is niet compleet overgeleverd. Het Haagse handschrift is het enige waarin alle delen die door Maerlant zelf zijn bewerkt, volledig bewaard zijn. Bovendien is het het enige verluchte exemplaar: het bevat negentien initialen en 43 miniaturen. Veel van de miniaturen beslaan een horizontale strook over de breedte van de drie tekstkolommen onderaan de bladzijde.

De taal van het handschrift wijst erop dat dit afschrift in West-Vlaanderen is ontstaan; naar alle waarschijnlijkheid is het daar ook voorzien van illustraties (verlucht).

Beschrijving

Spiegel Historiael. Jacob van Maerlant. West-Vlaanderen, ca. 1325-1335. Perkament, 258 folia, 320 x 233 mm. - Herkomst: bruikleen van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, 1937. - KA XX, fol. 255r

Literatuur

Schatten van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1980, nr. 61
Jacob van Maerlant's Spiegel Historiael (ed. Ph. Utenbroeke en L. van Velthem). 4 dln. Utrecht 1982
De verluchte handschriften en incunabelen van de Koninklijke Bibliotheek. 's-Gravenhage 1985, nr. 362
J. Janssens, ‘Arturstof in de Nederlanden’, in: Arturus rex. Dl. 1., Leuven 1987, p. 119-122, afb. 20-21.