Zweder getijdenboek

Dit handschrift van een getijdenboek van de 'Meesters van Zweder van Culemborg' dateert van ongeveer 1430. U kunt het in zijn geheel digitaal bewonderen op de website.

Op deze pagina staat een inleiding bij het Zweder getijdenboek. Wilt u direct naar de digitale versie, klik dan op de pijl in de afbeelding hieronder

De geschiedenis van het handschrift

Een getijdenboek bevat de gebeden die katholieken op gezette tijden opzegden. Mogelijk werd het boekje gemaakt voor een vrouw die Barbara heette: de smeekbede tot de heilige van die naam (fol. 129r-130r) is de enige die opent met een 'gehistorieerde initiaal' (beginletter met daarin een afbeelding, een 'historie') en is extra mooi versierd met bloemenranken. Ook is wel geopperd dat hertog Adolf van Gulik-Berg (†1437) of iemand uit zijn omgeving het getijdenboek heeft laten maken. De gedeeltelijk geradeerde banieren op fol. 13r zouden hier aanwijzingen voor zijn.

Zweder getijdenboek, St. Barbara, ca. 1430

De paginagrote miniatuur van St. Barbara, Zweder getijdenboek, fol. 129v-130r

Mabel Ward (1884-1956), echtgenote van Philip John Savage (Bloomfield Hills, Michigan), kocht het handschrift waarschijnlijk in de vroege jaren 1920 van boekverzamelaar en -handelaar Abraham Simon Wolf Rosenbach (1876-1952) in Philadelphia. Haar erfgenamen veilden het bij Sotheby’s in Londen op 10 december 1996 (cat. nr. 69). De koper was antiquarische boekhandel Forum. In 1998 schonk Paul Fentener van Vlissingen (1941-2006) namens SHV Holdings NV het boekje voor 99 jaar in bruikleen aan de Koninklijke Bibliotheek, ter gelegenheid van haar 200-jarig bestaan.

Bewijzen voor de datering

Analyse van de afbeeldingen heeft ertoe geleid dat experts denken dat het handschrift in Utrecht is gemaakt rond 1430-1435. Het boek bevat miniaturen en initialen door de zogenaamde Meesters van Zweder van Culemborg, zo genoemd naar een missaal (Bressanone, Biblioteca del Seminario Maggiore, ms. C. 20) dat omstreeks 1425 werd gemaakt voor Zweder van Culemborg (bisschop van Utrecht van 1425 tot 1433). De randdecoratie en het penwerk wijzen eveneens naar Utrecht als plaats van ontstaan.

Inhoud van het Zweder getijdenboek

Het getijdenboek is incompleet: aan het eind ontbreken de Litanie en het Dodenofficie. Opmerkelijk is dat het niet begint met de Mariagetijden, maar met de Korte getijden van de Heilige Geest. Ook de vervlechting van prozateksten over het leven en de passie van Christus in de Kruisgetijden is bijzonder.

Fol. 1r-11v: Kalender voor het bisdom Utrecht.
In rood o.a. St. Laurentius (10 augustus). Tekstverlies na fol. 1: het blad met de maand februari ontbreekt.

Fol. 13r-60r: Korte getijden van de Heilige Geest.
Metten (fol. 13r-20v); Prime (fol. 21r-26r); Terts (fol. 28r-32v); Sext (fol. 34r-38v); None (fol. 39r-44v); Vespers (fol. 45r-51v); Completen (fol. 52r-60r). 

Fol. 61r-70r: Prozaversie van het leven en de passie van Christus.
'Van sancte Lazarus' (fol. 61r-62r); 'Vanden palm daghe' (fol. 63r-64r); 'Vanden auontmael ons Heren' (fol. 65r-67v); 'Hoe onse Here bede inden berch van Oliueten' (fol. 67v-70r).  

Fol. 71r-89r: Korte Kruisgetijden.
Metten (fol. 71r-73v); Prime (fol. 74r-76r); Terts (fol. 77r-79r); Sext (fol. 80r-81v – tekstverlies na fol. 81); None (fol. 83r-85r); Vespers (fol. 86r-87v); Completen (fol. 88r-89r – tekstverlies na fol. 88).  

Fol. 90r-94r: Prozaversie van het leven en de passie van Christus (vervolg).
'Hoe die coninc der glorien Ihesus Christus begrauen was' (fol. 90r-90v); 'Vander verrisenisse ons Heren' (fol. 91r-92r); 'Vander hemeluaert Christi' (fol. 93r-94r) – tekstverlies na fol. 94 [Pinksteren].  

Fol. 95r-101r: Gebeden tot Christus; 'Hier beghint ene zuuerlike vermaninge tot onsen Here vanden wee onser Vrouwen'.
Inc.: 'O Here Ihesu Christe ic sundighe mensche bid ende vermane di oetmoedeliken doer dinen ghebenediden doot, ende doer die weerdicheit dijnre alreliefster moeder Marien […]' (fol. 95r-96r); inc.: 'O Here Ihesu Christe ic bid ende vermane di oetmoedeliken doer dinen iamerliken doot, ende doer die weerdicheit dijnre lieuer moeder Marien' (fol. 96r-97r); inc.: 'O Here Ihesu Christe ic bid ende vermane di goedertierenlike doer dinen zalighen doot, ende door die weerdicheit dijnre moeder' (fol. 97r-98r); inc.: 'Here Ihesu Christe ic bid ende vermane di doer dinen bitteren doot, ende doer dijnre moeder eer' (fol. 98r-99r); inc.: 'O Here Ihesu Christe ic bid ende vermane di doer dien alre smadelicsten doot dien du liden woudes doer mi, ende om die weerdicheit dijnre alreliefster moede'” (fol. 99r-101r).  

Fol. 102r-135v: Suffragiën.
'Vander heiligher driuoldicheit' (fol. 102r-103r); 'Vanden heiligher cruce' (fol. 103r-104r); 'Van onser lieuer Vrouwen' (fol. 105r-106r); 'Van sancte Michiel engel' (fol. 107r-108r); 'Van sancte Johan baptist' (fol. 109r-109v, 112r); 'Van sunte Cunera' (fol. 110r-111r – deze folia volgden oorspronkelijk na fol. 133); 'Van sancte Johan ewangelist' (fol. 113r-113v); 'Van sancte Bartholomeus' (fol. 115r-116r); 'Van sancte Jorijs ridder' (fol. 117r-118r); 'Van sancte Christofel' (fol. 119r-120r); 'Van sancte Martijn' (fol. 121r-121v); 'Van sancte Anthonis abt' (fol. 123r-124r); 'Van sancte Maria Magdalena' (fol. 125r-126v); 'Van sancte Agniet' (fol. 127r-127v – tekstverlies na fol. 127); 'Van sancte Katherina' (fol. 128r-128v – tekstverlies na fol. 128); 'Van sancte Barbara' (fol. 129r-130r); 'Van sancte Dorothea' (fol. 131r-132r); 'Van sancte Cecilia' (fol. 133r-133v); 'Van alden heilighen' (fol. 134r-135v).  

Fol. 136r-155v: Zeven Boetpsalmen.
Psalm 6, [Domine ne in furore] (fol. 136r-137v); Psalm 31, 'Beati quorum' (fol. 137v-140r); Psalm 37, 'Domine ne in furore' (fol. 140r-143v); Psalm 50, 'Miserere mei Deus' (fol. 144r-147r); Psalm 101, 'Domine exaudi' (fol. 147r-151v); Psalm 129, 'De profundis' (fol. 151v-152v); Psalm 142, 'Domine exaudi' (fol. 152v-155r); Antifoon 'Saluator' (fol. 155r-155v).

Afbeeldingen en versiering (verluchting)

27 bladgrote miniaturen, 67-72 x 41-44 mm, (waarschijnlijk 15 ontbreken) en 16 gehistorieerde initialen, 25-32 x 25-33 mm, door Meesters van Zweder van Culemborg, geschilderde initialen met randversiering in Utrechtse stijl (‘bonte blaadjes’), penwerkinitialen in vroege Utrechtse stijl (‘Buckel und lange Linien’). De Meesters van Zweder van Culemborg waren actief op verscheidene plaatsen in de Noordelijke Nederlanden. Hun stijl domineerde de Noord-Nederlandse boekverluchtingskunst in de periode 1420-1440. Er zijn een stuk of twintig handschriften (codices) met miniaturen van de Zweder-Meesters bekend, naast talrijke andere met werk van minder begenadigde navolgers. Ondanks de ontbrekende miniaturen is dit handschrift het rijkste verluchte getijdenboek dat van deze kunstenaars is bewaard gebleven.

Korte getijden van de Heilige Geest

  • fol. 12v (bladgrote miniatuur): Annunciatie. 
  • fol. 13r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Verloving van Maria. 
  • [na fol. 20 (bladgrote miniatuur): Visitatie? – ontbreekt] 
  • fol. 21r (gehistorieerde initiaal G, 6 regels): Annunciatie aan Jozef. 
  • fol. 27v (bladgrote miniatuur): Nativitas; achtergrond: annunciatie aan de herders 
  • fol. 28r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Nativitas: aanbidding door Maria en Jozef. 
  • fol. 33v (bladgrote miniatuur): Aanbidding door de Drie Koningen 
  • fol. 34r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Presentatie in de tempel. 
  • [na fol. 38 (bladgrote miniatuur): Presentatie in de tempel? – ontbreekt] 
  • fol. 39r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Vlucht naar Egypte. 
  • [na fol. 44 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt] 
  • fol. 45r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Christus in de tempel.
  • [na fol. 51 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt] 
  • fol. 52r (gehistorieerde initiaal B, 5 regels): Verleiding van Christus.

Prozaversie van het leven en de passie van Christus

  • fol. 60v (bladgrote miniatuur): Opwekking van Lazarus. 
  • fol. 62v (bladgrote miniatuur): Intocht in Jeruzalem.  
  • fol. 64v (bladgrote miniatuur): Laatste Avondmaal.  
  • [na fol. 67 (bladgrote miniatuur): Christus in de Hof van Getsemane? – ontbreekt] 
  • fol. 70v (bladgrote miniatuur): Arrestatie van Christus.
  • fol. 71r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Martelingen van Christus: bespotting. 
  • [na fol. 73 (bladgrote miniatuur): Christus voor Pilatus? – ontbreekt] 
  • fol. 74r (gehistorieerde initiaal G, 6 regels): Christus voor Pilatus. 
  • fol. 76v (bladgrote miniatuur): Martelingen van Christus: flagellatie 
  • fol. 77r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Martelingen van Christus: kroning met doorns.
  • fol. 79v (bladgrote miniatuur): Kruisdraging 
  • fol. 80r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Christus wacht op kruisiging.
  • fol. 82v (bladgrote miniatuur): Kruisiging
  • fol. 83r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Offer van Isaak. 
  • fol. 85v (bladgrote miniatuur): Kruisafneming 
  • fol. 86r (gehistorieerde initiaal G, 5 regels): Bewening.
  • [na fol. 87 (bladgrote miniatuur): Graflegging? – ontbreekt]  
  • fol. 88r (gehistorieerde initiaal B, 5 regels): Engel in gebed. 
  • fol. 89v (bladgrote miniatuur): Christus redt zielen uit de hel.
  • [na fol. 90 (bladgrote miniatuur): Opstanding? – ontbreekt] 
  • fol. 92v (bladgrote miniatuur): Hemelvaart.  
  • fol. 94v (bladgrote miniatuur): Pinksteren.

Gebeden tot Christus

  • [na fol. 94 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]

Suffragiën

  • [na fol. 101 (bladgrote miniatuur): Drieëenheid – ontbreekt] 
  • fol. 104v (bladgrote miniatuur): Madonna: Maria op maansikkel met Christuskind.  
  • fol. 106v (bladgrote miniatuur): St. Michael weegt de zielen en steekt de duivel. 
  • fol. 108v (bladgrote miniatuur): St. Johannes de Doper. 
  • [na fol. 109 (bladgrote miniatuur): St. Cunera – ontbreekt] 
  • fol. 111v (bladgrote miniatuur): Allerheiligen. 
  • fol. 112v (bladgrote miniatuur): St. Johannes de Evangelist. 
  • fol. 114v (bladgrote miniatuur): St. Bartholomeus. 
  • fol. 116v (bladgrote miniatuur): St. Joris. 
  • fol. 118v (bladgrote miniatuur): St. Christoffel.  
  • fol. 120v (bladgrote miniatuur): St. Maarten. 
  • fol. 122v (bladgrote miniatuur): St. Anthonius. 
  • fol. 124v (bladgrote miniatuur): St. Maria Magdalena. 
  • [na fol. 126 (bladgrote miniatuur): St. Agnes – ontbreekt] 
  • [na fol. 127 (bladgrote miniatuur): St. Catharina – ontbreekt] 
  • [na fol. 128 (bladgrote miniatuur): St. Barbara – ontbreekt]  
  • fol. 129r (gehistorieerde initiaal O, 4 regels): Heidense soldaat.  
  • fol. 130v (bladgrote miniatuur): St. Dorothea van Caesarea. 
  • fol. 132v (bladgrote miniatuur): St. Cecilia van Rome.

Zeven Boetpsalmen

  • [na fol. 135 (bladgrote miniatuur): ? – ontbreekt]
  • fol. 136r (gehistorieerde initiaal H, 6 regels): Zweetdoek met gelaat van Christus.

Beschrijving van het handschrift

Aanvraagnummer: 79 K 2. Perkament, 155 folia, 116 x 84 (68 x 43) mm, 1 kolom, 13 regels; littera textualis, Nederlands. Band: 18de-eeuws rood fluweel, met zilveren sloten; vergulde snede. Van de codex is in 1999 een facsimile gemaakt.

Katernformule: VI mist 2 [met tekstverlies] (fol. 1-11); IV plus enkelblad (fol. 12) voor 1 (fol. 12-20), IV plus enkelblad (fol. 27) na 6 (fol. 21-29), IV plus enkelblad (fol. 33) na 3 (fol. 30-38), IV mist 1 en 8 (fol. 39-44), IV (fol. 45-52), IV mist 8 (fol. 53-59), III plus enkelblad (fol. 60) voor 1 (fol. 60-66), IV mist 6 (fol. 67-73), IV (fol. 74-81); IV mist 1 [met tekstverlies] en 8 (fol. 82-87), II (fol. 88-91) [tekstverlies na fol. 88]; II (fol. 92-95) [tekstverlies na fol. 94], III (fol. 96-101), IV (fol. 102-109); I (fol. 110-111); IV (fol. 112-119), IV mist 8 (fol. 120-126), III (fol. 127-132) [tekstverlies na fol. 127 en na fol. 128]; 3 enkelbladen? (fol. 133-135), 2IV (fol. 136-151), II (fol. 152-155).

Literatuur

  • R. Dückers, ‘A close encounter? The Limbourg Brothers and illumination in the Northern Netherlands in the first half of the fifteenth century’, in: R. Dückers & P. Roelofs (eds.), The Limbourg Brothers. Reflections on the origins and the legacy of three illuminators from Nijmegen. Leiden/Boston 2009, p. (149-189) 151 nt. 4, p. 178, 184-188 (“BHH2”).
  • C.A. Chavannes-Mazel, ‘De artistieke wereld van de Meester van Katherina van Kleef’, in: A.M.W. As-Vijvers (ed.), De hand van de meester. Het Getijdenboek van Katharina van Kleef. [Antwerpen] 2009, p. (26-43) 33 en nt. 10, afb. 22.  
  • R. Dückers e.a., ‘Catalogue’, in: R. Dückers & R. Priem (eds.), The Hours of Catherine of Cleves. Devotion, demons and daily life in the fifteenth century. [Antwerpen etc.] 2009, p. (134-409) 170 nr. 15, fig. op p. 171.  
  • Klara H. Broekhuijsen, The Masters of the Dark Eyes. Late medieval manuscript painting in Holland. Turnhout 2009 (Ars Nova. Studies in Late Medieval and Renaissance Northern Painting and Illumination: 10), p. 28, 30, 40, 53.  
  • K. R[udy], ‘Getijdenboek van de Meester van Zweder van Culemborg’, in: [Ebelin Boswinkel e.a. (ed.)], Stijl. Bijzondere aanwinsten van de Koninklijke Bibliotheek tijdens het directoraat van Wim van Drimmelen. Den Haag 2008, p. 70-71.  
  • Anne S. Korteweg, conservator Middeleeuwse handschriften 1973-2007. Aanwinsten voor de Koninklijke Bibliotheek. [Den Haag 2007], p. 8 nr. 8, afb.
  • Wilhelmina van Bergen, De Meesters van Otto van Moerdrecht. Een onderzoek naar stijl en icono¬grafie van een groep miniaturisten, in relatie tot de productie van getijdenboeken in Brugge rond 1430. Amsterdam 2007, p. 441-442 nt. 625. 
  • Klara H. Broekhuijsen, ‘“Ende ziet alomme int paradijs”. Seth’s vision of paradise as part of an unusual decoration program in a fifteenth-century book of hours from Utrecht’, in: J.F. Hamburger & A.S. Korteweg (eds.), Tributes in honor of James H. Marrow. Studies in painting and manuscript illumination of the Late Middle Ages and Northern Renaissance. London/Turnhout 2006, p. (103-116, 609) 109 nt. 22. 
  • Rob Dückers & Pieter Roelofs (eds.), De gebroeders Van Limburg. Nijmeegse meesters aan het Franse hof 1400-1416. Tentoonstellingscatalogus Museum Het Valkhof, Nijmegen. [Gent/Amsterdam] 2005.  
  • Gisela Gerritsen-Geywitz, ‘Sichel, Krause und lange Linien: Utrechter Fleuronnée im zweiten Viertel des fünfzehnten Jahrhunderts’, Quærendo. A quarterly journal from the Low Countries devoted to manuscripts and printed books 33 (2003), Special issue in honour of prof. J.P. Gumbert, p. (96-118) 114. 
  • Anne S. Korteweg, ‘Das Stundenbuch der Sophia von Bylant vor dem Hintergrund der nordniederländischen Stundenbuchproduktion’, in: R. Budde & R. Krischel (eds.), Das Stundenbuch der Sophia von Bylant. Köln 2001, p. (119-139) 129 nt. 33 (op p. 138).   
  • [Marieke van Delft e.a. (eds.)], Verzamelaars en verzamelingen. Koninklijke Bibliotheek 1798-1998. Zwolle 1998, afb. 1 op p. 6. 
  • Henri L.M. Defoer, Anne S. Korteweg, Wilhelmina C.M. Wüstefeld, The Golden Age of Dutch manuscript painting. Rijksmuseum Het Catharijneconvent, Utrecht; The Pierpont Morgan Library, New York. [Stuttgart 1989], p. 109-110 nr. 34, pl. 34, fig. 51.