Psalter van Eleonora van Aquitanië: de beschrijving en inhoud

Beschrijving van het handschrift

Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, KW 76 F 13.
Fécamp, circa 1180-1185.
Perkament, 176 fol., 232×169 (173×109) mm, 1 kolom, 22 regels. Bruine leren band uit circa 1770.

Inhoud

  • fol. [0]v (papieren schutblad): aantekeningen door G.J. Gérard (toegevoegd)
  • fol. 1v-13r: kalender
  • fol. 14v-28r: voorstelingen uit het leven van Christus
  • fol. 28v: donorportret
  • fol. 29r-160v: psalmen
  • fol. 160v-170r: Canticum Ysaie prophete, Canticum Ezechie, Canticum Anne, Canticum Moysi, Canticum Abacue propheta, Canticum Moysi servi Dei, Hymnnus trium puerorum, Canticum Symeonis, Canticum beate Marie, Canticum Zacharie.
  • fol. 170r-171v: Fides catholica (‘Quicumque vult’)
  • fol. 172r-172v: Hymnus Augustini et Ambrosii (‘Te Deum’)
  • fol. 172v-175r: litanie.
  • fol. 175r-176r: Collecta de Trinitate en andere collecten.
  • fol. 176v: notariële akte d.d. 13 juni 1369 (toegevoegd).

De illustraties in het psalter van Eleonora

Het psalter van Eleonora is typerend voor de rijk versierde psalters die sinds het eind van de twaalfde eeuw in Engeland en Noord-Frankrijk werden gemaakt. De illustraties zijn in de zogenaamde ‘Kanaalstijl’, een stijl die vermoedelijk is ontstaan in Parijs maar zich snel verspreidde aan beide kanten van het Kanaal.

Kalenderminiaturen

Op de versozijden in het kalendergedeelte prijken twaalf volbladminaturen met de zogenaamde ‘werken van de maand’. Deze laten verschillende bezigheden zien die passen bij de maanden van het jaar, met nadruk op de landbouw. Dat de miniaturen bladvullend zijn, is uitzonderlijk voor de periode. Meestal zijn deze activiteiten verbeeld in kleine miniaturen in de kalender. Hiertegenover, op de rectozijden, staan 36 kleinere miniaturen, namelijk de twaalf tekens van de dierenriem in combinatie met vierentwintig afbeeldingen van mensen die een aderlating ondergaan. Die laatste zijn uniek voor het Haagse psalter.

  • fol. 1v: januari – een man met Januskop eet aan een tafel.
  • fol. 2r: twee aderlatingen, daartussen Aquarius.
  • fol. 2v: februari – een man warmt zijn voeten aan een vuur.
  • fol. 3r: twee aderlatingen, daartussen Pisces.
  • fol. 3v: maart – een man snoeit wijnstokken, een ander bindt hen op; een man met een schep en een man met een korf.
  • fol. 4r: twee aderlatingen, daartussen Aries.
  • fol. 4v: april – een edelman houdt een bloem vast.
  • fol. 5r: twee aderlatingen, daartussen Taurus.
  • fol. 5v: mei – een edelman op een paard, met een valk op zijn arm.
  • fol. 6r: twee aderlatingen, daartussen Gemini.
  • fol. 6v: juni – mannen hooien.
  • fol. 7r: twee aderlatingen, daaronder Cancer.
  • fol. 7v: juli – een man snoeit een bloeiende tak.
  • fol. 8r: twee aderlatingen, daartussen Leo.
  • fol. 8v: augustus – een vrouw en een man oogsten graan; een man voert het graan weg.
  • fol. 9r: twee aderlatingen, daartussen Virgo.
  • fol. 9v: september – mannen persen druiven; mannen oogsten druiven.
  • fol. 10r: twee aderlatingen, daartussen Libra.
  • fol. 10v: oktober – een man zaait, een vrouw spint; een man ploegt.
  • fol. 11r: twee aderlatingen, daartussen Scorpio.
  • fol. 11v: november – een man slaat eikels uit een boom.
  • fol. 12r: twee aderlatingen, daartussen Sagittarius.
  • fol. 12v: december – een man slacht een varken; een man roostert een varken.
  • fol. 13r: twee aderlatingen, daartussen Capricorn.

Voorstellingen uit het leven van Christus

Veertien volbladminiaturen. Oorspronkelijk telde deze sectie waarschijnlijk achttien miniaturen; vier zijn er verloren gegaan.

  • fol. 14v: annunciatie – Gabriël verkondigt Maria de geboorte van Christus.
  • fol. 15r: visitatie – Maria ontmoet Elisabeth.
  • fol. 16v: nativitas – het Christuskind in de kribbe, Maria in bed, Jozef aan het voeteneind.
  • fol. 17v: aanbidding door de drie koningen.
  • fol. 18r: tronende Maria met het Christuskind.
  • fol. 19r: de doop van Christus door Johannes de Doper.
  • fol. 20r: Kajafas en de priesters spannen samen tegen Christus.
  • fol. 21v: de gevangenneming van Christus – de kus van Judas.
  • fol. 22r: de geseling van Christus.
  • fol. 23r: de drie Maria’s bij het lege graf.
  • fol. 24v: Christus redt zielen uit de hel.
  • fol. 25r: het ongeloof van Thomas.
  • fol. 26v: de hemelvaart van Christus.
  • fol. 27r: Pinksteren – de heilige geest daalt neer over de apostelen.

Donorportret

Een volbladminiatuur.

  • fol. 28v: een knielende adellijke dame.

Initialen bij de Psalmindeling

Zoals gebruikelijk in Engelse en Noord-Franse psalters uit deze periode, zijn de 150 psalmen in het Haagse boek verdeeld in tien ongelijke delen. Die delen beginnen alle met een fraai versierde letter: negen gehistorieerde initialen en een gedecoreerde initiaal. Zij bevatten doorgaans scènes uit het leven van de psalmdichter David.

  • fol. 29r (Psalm 1, ‘Beatus vir qui non abiit in consilio inpiorum et in via peccatorum non stetit et in cathedra pestilentie non sedit’): koning David speelt harp; David en Goliath.
  • fol. 49v (Psalm 26, ‘Dominus, illuminatio mea, et salus mea quem timebo’): Samuel zalft David.
  • fol. 62v (Psalm 38, ‘Dixi custodiam vias meas, ut non delinquam in lingua mea’): man op een dak, met banderol.
  • fol. 74v (Psalm 51, ‘Quit gloriaris in malitia, qui potens es in iniquitate’): Doëg doodt Achimelech en de priesters van Nob.
  • fol. 75r (Psalm 52, ‘Dixit insipiens in corde suo, non est deus’): David en Abigail.
  • fol. 88r (Psalm 68, ‘Salvum me fac deus, quoniam intraverunt aque usque ad animam meam’): een man trekt Jonas zijn tuniek uit; Jonas in de bek van de walvis.
  • fol. 103v (links volgen z.s.m.) (Psalm 80, ‘Exultate deo adiutori nostro, iubilate deo Jacob’).
  • fol. 117v (Psalm 97, ‘Cantate domino canticum novum, quia mirabilia fecit’): koning David en een vrouw (Ecclesia?) die hem een kelk aanbiedt.
  • fol. 119v (Psalm 101, ‘Domine exaudi orationem meam, et clamor meus ad te veniat’): Christus en een biddende man.
  • fol. 132v (Psalm 109, ‘Dixit dominus dominus meo, sede a dextris meis’): Christus en God.