Wapenboek Nassau-Vianden, ca. 1490

Het oudst bekende wapenboek uit het geslacht Nassau, gemaakt door de heraut Nassau-Vianden die in dienst was van graaf Engelbrecht II van Nassau. Het bevat de familiewapens van 200 jaar geslacht Nassau, met enkele toevoegingen die meer wens dan werkelijkheid waren.

Op deze pagina vindt u een algemene inleiding bij het Wapenboek Nassau-Vianden. Wilt u direct naar het gedigitaliseerde boek met een toelichting per pagina? Klik dan op de link in dit plaatje:

Het wapenboek als familiegeschiedenis

In de middeleeuwen was de afkomst van een edele bepalend voor zijn status. Een familiestamboom (genealogie) met familiewapens moest bewijzen dat hij verbonden was met bepaalde gebieden die bijvoorbeeld door huwelijken of nalatenschappen in de familie waren gekomen.

De kennis over de afstamming van een edele en de bijbehorende familiewapens werd bijgehouden door een heraut, in dit geval de heraut Nassau-Vianden die in dienst was van graaf Engelbrecht II van Nassau (1451-1504). De heraut bracht in dit boekje twee eeuwen familiegeschiedenis in kaart.

Heraut Nassau-Vianden
Heraut Nassau-Vianden

De heraut Nassau-Vianden groet het wapen van zijn heer, Engelbrecht II van Nassau-Vianden (rechts).

Wapen van Engelbrecht II van Nassau Vianden
Wapen van Engelbrecht II van Nassau-Vianden

Rond het wapen van Engelbrecht is de ketting afgebeeld van de Orde van het Gulden Vlies. Engelbrecht was in 1473 de eerste Nassau die tot de prestigieuze Orde van het Gulden Vlies werd toegelaten. Het wapen van Engelbrecht combineert de wapens van Nassau en dat van Vianden.

Oorsprong van de familiewapens

(Familie)wapens zijn ontstaan in de twaalfde eeuw. Vechtende ridders werden in die tijd onherkenbaar omdat hun wapenrusting hun hele lichaam en hun gezicht bedekte. Om vriend van vijand te kunnen onderscheiden, ontwikkelden de ridders merktekens. Die wapens werden afgebeeld op hun schild, op het dekkleed van hun paard en op banieren (vlaggen).

Kattendijkekroniek, fol. 182-183

Wapengekletter met geharnaste ridders die wapens voeren. Ingekleurde houtsnede uit de Kattendijkekroniek uit dezelfde tijd als het wapenboek, fol. 182-183.

In het begin waren het individuele merktekens. Omdat die uit de verte goed zichtbaar moesten zijn (in een tijdperk zonder brillen) werden er afspraken gemaakt over hoe ze eruit moesten zien. Zo mochten de merktekens niet te ingewikkeld zijn, en moest er een goed contrast zijn tussen de kleuren.

Herauten verzamelden in dienst van hun heer de kennis over de gebruikte merktekens in zogenaamde wapenboeken. Een vroeg voorbeeld daarvan is het Wapenboek Beyeren (1405) elders op deze website. Daarin is per toernooi en per veldslag aangegeven welke ridders eraan deelnamen en welke tekens zij droegen.

Gaandeweg groeiden de individuele wapens uit tot erfelijke familiewapens. Wanneer edelen nieuwe gebieden verworven, werden die wapens vaak toegevoegd aan het bestaande wapen, zodat combinaties ontstonden die duidelijk maakten wie waar de baas was. Zo was Engelbrecht II graaf van Nassau-Vianden ook heer van Breda, Lek, Diest, Roosendaal, Nispen en Wouw.

Engelbrecht II van Nassau
Engelbrecht II van Nassau-Vianden

Portret door de Meester van de Vorstenportretten, ca. 1500, Rijksmuseum Amsterdam.

Engelbrecht II van Nassau-Vianden
Engelbrecht II in het Boek van het Gulden Vlies

uit Statuts et armorial de la Toison d'Or, KB 76 E 10, fol. 76v

Het wapenboek Nassau-Vianden

Engelbrecht II was de jongste zoon van Jan IV van Nassau-Dillenburg (1410-1475) en het zijn de wapens van Jans voorouders van vaders en moeders kant die in het boekje staan afgebeeld. In de rondleiding bij dit digitale topstuk staan alle details per pagina vermeld. Klik op het wegwijzersymbool bovenin de zwarte balk.

Een groot deel van de afgebeelde wapens kunnen wij plaatsen in de stamboom van Jan IV en Engelbrecht II. Maar er staan ook wapens in die wij niet kunnen plaatsen. Voorbeelden zijn de koningen van Engeland en Schotland. De heraut schrijft die een plek toe zonder dat hij precies aangeeft waarom. Dat deden herauten in die tijd wel vaker: om de status van hun heer te verhogen, voegden zij belangrijke voorvaderen toe aan de stamboom. De wens was daarbij de vader van de gedachte.

Wapen van Maria van Loon-Heinsberg
Een wapen van een vrouw, waarin verschillende wapens van haar voorouders zijn opgenomen

Wapen van de moeder van Engelbrecht II van Nassau, Maria van Loon-Heinsberg (1426-1502), fol. 20r

Wapen van de koning van Engeland
Wapen van de koning van Engeland

fol 26r. Dit wapen hoort eigenlijk niet thuis in de stamboom.

Wapen van de koning van Schotland
Wapen van de koning van Schotland

fol. 28r. Ook dit wapen hoort niet thuis in de stamboom van de Nassaus.

Een bijzondere diamantvorm heeft het wapen op fol. 20r. Wapens van vrouwen (die immers zelf niet vochten op de slagvelden) werden vaak zo afgebeeld.

Herkomst van het wapenboek Nassau-Vianden

Voorin het boekje is een vel perkament geplakt met het wapen van Willem van Oranje (1533-1584). Het is mogelijk dat het wapenboek zijn eigendom is geweest. Het betreft immers ook zijn voorouders. Maar het zou ook kunnen dat dit wapen is ingeplakt door een latere eigenaar. Verder staat in het manuscript op fol. 1r een aantekening van een bezitter uit de 17de eeuw, waarschijnlijk Jacques Wijts (1579-1643). een legerkapitein uit de omgeving van de familie Oranje-Nassau.

In 1898 maakt het manuscript onderdeel uit van de verzameling van heraldiek schilder Otto Hupp (1859-1949). In 2017 kocht de KB het wapenboek op de TEFAF in Maastricht, met steun van het Mondriaan Fonds, het Prins Bernhard Cultuurfonds en de Vereniging Vrienden van de Koninklijke Bibliotheek.

Beschrijving van het handschrift

Wapenboek Nassau-Vianden
Den Haag, Koninklijke Bibliotheek, aanvraagnummer 1900 A 016
Brabant (Breda of Brussel), ca. 1490
Gemaakt door heraut Nassau-Vianden voor graaf Engelbrecht II van Nassau (1451-1504)
215x145 mm, 38 folia, papier
Met gewassen pentekeningen
Omslag van slap perkament, origineel

Downloaden en hergebruik

De KB stelt .jpg-bestanden van de pagina's uit het Wapenboek beschikbaar op wikimedia commons.