De boekband van Jan Toorop

De uitgave in het literaire tijdschrift De Gids diende ook als kopij voor de in 1898 verschenen uitgave in boekvorm. Terwijl die publicaties werden voorbereid schreef Couperus aan de symbolistische kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) in de hoop dat die er en motief voor een of meerdere illustraties in zag. Ook uitgever L.J. Veen werd door de auteur benaderd om er een geïllustreerde editie van te maken. Couperus vermoedde wel dat er dan nog een ‘geldkwestie’ zou gaan spelen en daarin kreeg hij gelijk. Zelf bedong overigens hij een honorarium van f 1.200.

Prachtwerk

‘Terwijl ik er aan schreef, heb ik dikwijls aan U gedacht’, schreef Couperus aan Toorop op 19 november 1897, en Veen kreeg te horen dat het een ‘prachtwerk’ zou worden. Dat was een in die tijd gangbare term voor een luxueuze uitgave, gebonden in linnen, vaak in groot formaat, en rijk geïllustreerd. Die vorm was geschikt voor literaire en (kunst)historische werken, en als die een zekere omvang hadden, verschenen er verschillende afleveringen waarop de lezer zich kon abonneren. Dat is uiteindelijk met de korte vertelling Psyché niet gebeurd; de bedoeling was een boek met tien illustraties te maken. Couperus hoorde niets van de kunstenaar en vroeg toen aan de uitgever om te onderhandelen. De gepikeerde Couperus – hij was niet gewend geen antwoord op een brief te krijgen – bedacht ook meteen dat als Toorop het niet wilde doen – ‘graag of niet’, vond hij – dat een andere kunstenaar misschien nog wel geschikter was. Hij noemde Marius Bauer (1867-1932). Bauer werd voor Psyche niet benaderd (trouwens, toen hij werd gevraagd een ander boek van Couperus te illustreren, de roman Majesteit, weigerde hij die opdracht).

Varianten in boekband en uitvoering

Intussen bleek Toorop juist enthousiast. ‘Het is bepaald een uitmuntend, heerlijk stuk werk voor mij, want er zijn brokken in Psyche die mij zeer suggereeren om er heerlijk aan te werken’. Hij stelde voor om vijf grote en vijf kleinere tekeningen te maken, maar zijn tarief (fl. 375) viel voor uitgeverij Veen veel te hoog uit en het plan werd verlaten, hoewel Toorop er nog een paar keer op terug kwam. Wel werden ze het eens over de band. Voor de boekband beloofde Toorop half mei 1898 een tekening. Die arriveerde echter pas eind juli of begin augustus. De tekening bestaat uit drie onderdelen: het achterplat met een geometrisch patroon met florale motieven; de rug met wervelende lijnen en een getekende titel en auteursnaam; en het voorplat. Daarvoor tekende Toorop de figuur van Psyche gezeten op het paard Chimera, op weg naar de hemelse sferen. De zogenaamde ‘zweepslaglijn’ overheerst het geheel en bepaalt zelfs de vorm van de titel en auteursnaam, die links en rechts zijn aangepast aan de gekromde lijnen van de tekening. Op de rug is de titel helemaal verwrongen.

In de boekbinderij J. Brandt & Zoon in Amsterdam werd de tekening overgetrokken en op basis daarvan werd een groot bandstempel gemaakt. Op die manier kon de binderij een oplage drukken op het linnen van de boekbanden. Het stempel was niet helemaal naar de zin van Toorop, die er veranderingen in liet aanbrengen, terwijl hij ook voorstelde welke kleuren linnen (geel) en inkt (blauw) gebruikt moesten worden. Toorop kreeg vervolgens modelbanden en proefdrukken (de ontwerptekening en modellen bevinden zich tegenwoordig in het Rijksprentenkabinet te Amsterdam). Maar ze bevielen Toorop geen van alle. Uiteindelijk besloot Veen zelf om op een crèmekleurige band de tekening in blauw drukken. Voor een ander deel van de oplage werd de band in zwart bedrukt. Dezelfde kleurencombinaties komen ook voor op de ingenaaide exemplaren die in een papieren omslag zijn gelijmd. In totaal werden van de eerste druk 2500 exemplaren gedrukt bij drukkerij Thieme. De door Brandt gebonden exemplaren kostten f 2,90, de door binderij Tenthoff ingenaaide exemplaren waren vijftig cent goedkoper. Het boek verscheen in november 1898.

Couperus over de boekband

Toorop was met het resultaat tevreden en liet weten dat de band ook door ‘eenige buitenlandsche artisten hier van morgen bij mij zeer gewaardeerd’ werd. Maar Louis Couperus was minder tevreden. Tot 1898 hadden al verschillende kunstenaars boekbanden voor zijn werk ontworpen: Pieter de Josselin de Jong (Noodlot, 1892), R.N. Roland Holst (Majesteit, 1893), L.W.R. Wenckebach (Williswinde, 1895) en H.P. Berlage (Wereldvrede, 1895 en Hooge troeven, 1896). In 1897 maakte Toorop een eerste band voor Couperus’ roman Metamorfoze, en daarover was Couperus heel tevreden geweest (al had zijn echtgenote, Elisabeth Couperus die band te onrustig gevonden). Psyche was Toorops tweede samenwerking met Veen en Couperus. Deze keer was Couperus minder over het resultaat te spreken: ‘eerlijk gezegd, vind ik Metamorfoze mooier, zoowel van teekening als van kleur (zwart en wit). Toorop is mij dezen keer wat tegengevallen’.

Succes

Psyche werd goed verkocht en Veen overwoog vrij snel een tweede druk, waarvoor hij een extra tekening van Toorop aankocht. De tekening werd in autotypie gereproduceerd en de tweede druk was in 1899 gereed. Bij de eerste druk was ook al sprake geweest van één tekening van Toorop (behalve dus het bandontwerp), maar toen had Couperus gezegd dat hij dat een slecht idee vond: ‘Gaf Toorop eene serie van teekeningen, dan zoû zijne kunst zich denkelijk wel harmonieeren naar de mijne, en zou het boek een geheel *worden. Geeft hij er echter eéne, dan wordt dit *perse een hors d’oeuvre, en een *speciale *opvatting van hem. Hij kan zich dan onmogelijk inwerken in het geheel.’ Dat was een moderne opvatting over het illustreren van boeken, die de positie van de kunstenaar bijna op gelijk niveau zag als de auteur. Dit waren ideeën die circuleerden in kringen van kunstenaars en auteurs die zich met het ‘ideale boek’ bezighielden. Dat Couperus voor de tweede druk één enkele tekening wel goed vond, komt waarschijnlijk omdat de uitgever opperde dat die de verkoop ervan zou bevorderen. Met die tekening en door het grotere formaat kwam de tweede druk alsnog een eind in de richting van een ‘prachtuitgave’. In 1904 volgde een derde druk, een vierde kwam in 1916, een herdruk daarvan verscheen het jaar erop en een vijfde druk verscheen in 1918. In totaal werden er zo’n 10.000 exemplaren gedrukt tijdens het leven van Couperus. Het was een van zijn best verkochte en meest populaire boeken.

Voorzijde band van Psyche (1898): lichtgele linnen band naar een ontwerp van Jan Toorop

Voorzijde band van Psyche (1898): lichtgele linnen band naar een ontwerp van Jan Toorop

Achterzijde band van Psyche (1898): lichtgele linnen band naar een ontwerp van Jan Toorop

Achterzijde band vanPsyche(1898): lichtgele linnen band naar een ontwerp van Jan Toorop

Rugzijde band vanPsyche(1898): lichtgele linnen band naar een ontwerp van Jan Toorop

Voorzijde gebonden uitgave van Psyche, tweede druk (1899)

Voorzijde gebonden uitgave van Psyche, tweede druk (1899)

Voorzijde van de ingenaaide uitgave van Psyche, tweede druk (1899)

Voorzijde van de ingenaaide uitgave van Psyche, tweede druk (1899)

Illustratie van Jan Toorop voor de tweede druk van Psyche (1899)

Illustratie van Jan Toorop voor de tweede druk van Psyche(1899)

Voorzijde boekband van Psyche (1904) in een gedecoreerde linnen band ontworpen door H.P. Berlage

Voorzijde boekband van *Psyche *(1904) in een gedecoreerde linnen band ontworpen door H.P. Berlage