Literaire achtergronden van Psyche

Ontstaan

Louis Couperus begon aan het schrijven van het sprookje in Duitsland, augustus 1897. Nadat hij het manuscript van zijn roman Metamorfoze had voltooid, had hij de buik vol van Nederland en maakte hij zich op voor langdurige reizen door Europa. In Heidelberg zette hij zich voor het eerst aan Psyche. Daarna trok hij naar Dresden, van waaruit hij aan zijn uitgever Veen schreef: ‘Ik ben druk bezig aan het schrijven van een symboliek sprookje: Psyche, dat heel aardig wordt. Het zoû zeer geschikt zijn om door onze symbolieke jongere artisten geïllustreerd te worden...’ Begin 1898 was het sprookje voltooid en verscheen de eerste publicatie in het januarinummer van De Gids.

Bronnen

Couperus heeft voor zijn sprookje Psyche geput uit de klassieke mythe van Amor en Psyche

Deze mythe is vastgelegd door Lucius Apuleius in zijn Metamorfosen, ook wel genoemd De gouden ezel. Wie de klassieke mythe naast het sprookje van Couperus legt, zal veel overeenkomsten aantreffen, maar hij zal vooral worden verrast door de verschillen. Bij Apuleius is de vertegenwoordigster van de Ziel, Psyche, zo knap dat de godin Venus (of Aphrodite) jaloers wordt. Ze geeft Amor (of Eros of Cupido) opdracht om een monster op haar verliefd te laten worden. Amor raakt echter zichzelf met zijn liefdespijlen en wordt onhoudbaar verliefd op Psyche. De liefde van Amor en Psyche overwint uiteindelijk alles.

Amor en Psyche in Couperus’ tijd

Eind negentiende eeuw was de mythe van Amor en Psyche zeer populair. In 1894 verscheen een nieuwe vertaling van Hein Boeken in afleveringen in De nieuwe gids. Deze vertaling zal Couperus zeker hebben gelezen. Een Duitse vertaling die al in 1882 verscheen van Robbert Hamerling, Eros und Psyche, was ook in Nederland bekend, ongetwijfeld ook bij Couperus. Afbeeldingen van Amor en Psyche samen of van Psyche alleen waren in deze tijd zeer gewild. De kunstenaar Pier Pander, een vriend van Couperus, creëerde rond 1900 een beeld van Psyche dat de schrijver zeer bewonderde.

*Psyche *in Couperus’ oeuvre

Het sprookje Psyche is allesbehalve een eiland in Couperus’ oeuvre. De thematiek van de botsing en éénwording van ziel en zinnen is vanaf het vroegste begin in zijn werk opgenomen. Al in zijn bundel Orchideeën uit 1886 is een gedicht opgenomen ‘Eroos en Psuche’. In de zeer verdichte autobiografische roman over de ontwikkeling van zijn schrijversschap, Metamorfoze, schrijft Couperus’ alter ego Hugo Aylva een ‘Sprookje van de jonge hertog’. Dit sprookje is zeer verwant aan Psyche. Niet voor niets opent Psyche met enkele regels uit Metamorfoze als motto, als laatste deze: ‘Want meer is er niet in de wereld, dan een sprookje…’ Voor de goede opmerker zijn in Couperus’ romans vele verwijzingen naar Eros en Psyche te vinden, al was het maar in de afbeeldingen van Psyche die vaak in het decor zijn opgenomen. Eline Vere, Couperus’ beroemdste personage, versiert de schoorsteenmantel van haar kamer bijvoorbeeld met een beeldje van Amor en Psyche.

Na Psyche zou Couperus nog enkele sprookjes schrijven, bijvoorbeeld het nauw aan Psyche verwante Fidessa, dat in 1899 verscheen, en Babel uit 1901.

Ontvangst

Toen Psyche in voorpublicatie verscheen in De Gids, reageerde het publiek enthousiast. Couperus schreef aan zijn uitgever: ‘Ik krijg vele brieven over Psyche van vriendelijke bewonderaars.’ Ook de kritiek was zeer te spreken over het sprookje. Al bij de voorpublicatie in De Gids schreef het Algemeen Handelsblad: ‘Vooral in de beschrijvingen als die van de harde uit edelsteenen bestaande koningin van het Rijk van het Verleden, van de liefelijkheden van het Rijk van het Heden, de verschrikkingen der Hel is de heer Couperus met zijn prachtlievenden stijl in zijn element.’ En het Rotterdamsch Nieuwsblad schreef zelfs: ‘Nooit te voren heeft Couperus’ rijke taal zóó geschitterd in glans en kleurenrijkdom als in dit heerlijk boek. Is in onze taal wel óóit zulk een weelde van vuurstarren en lichtvonken aanschouwd?’

Voorzijde omslag van een heruitgave van de Engelse vertaling van Psyche door  B.S. Berrington, met een vertaling van de klassieke tekst van Cupid and Psyche door Lucius Apuleius (1999)

Voorzijde omslag van een heruitgave van de Engelse vertaling van Psyche doorB.S. Berrington, met een vertaling van de klassieke tekst van Cupid and Psychedoor Lucius Apuleius (1999)

Voorzijde band van een Hongaarse vertaling van Psyche door Balogh Barna (1922)

Voorzijde band van een Hongaarse vertaling van Psyche doorBalogh Barna (1922)

Motto van Psyche (1898)

Motto van Psyche (1898)

Voorzijde band van een Duitse vertaling van Psyche door Else Otten, geïllustreerd door Paula Jordan (1924)

Voorzijde band van een Duitse vertaling van Psyche door Else Otten, geïllustreerd door Paula Jordan(1924)

Titelpagina van Psyche (1898)

TitelpaginavanPsyche(1898)