Adriaan Viruly (1905-1986)

Op 13 augustus 2011 is het vijfentwintig jaar geleden dat de piloot en schrijver Adriaan Viruly overleed. De naam van Viruly, roepnaam ‘Jons’, is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de luchtvaart in Nederland. Hij kreeg een vliegeniersopleiding bij de Koninklijke Luchtmacht en trad daarna in dienst van de KLM. Na de Tweede Wereldoorlog vloog hij voor de KLM over de hele wereld. Naast zijn pilotenbestaan was Viruly van meet af aan actief als schrijver. Hij schreef niet alleen over de luchtvaart, maar publiceerde ook veel romans, verhalenbundels en gedichten, maar hield zich verre van de ‘literaire wereld’.

Walcheren

Viruly werd als Adriaan Virulij op 5 januari 1905 geboren in Breda in een gegoede familie. Zijn vader was gemeenteambtenaar. In 1913 verhuisde de familie naar Walcheren, waar vader Viruly burgemeester werd in Westkapelle. Hoewel geen Zeeuw van geboorte zou Viruly altijd verknocht blijven aan Zeeland. Op de lagere school in Westkapelle raakte hij bevriend met Jan Campert, de latere dichter-journalist en vader van Remco Campert en met de jonge Zeeuwse dichter J.C. van Schagen.

P.I.A.

Door de verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog raakte de jonge Viruly in de ban van het pacifisme. Hij sloot zich aan bij de ‘Praktische Idealisten Associatie’. Deze organisatie van jonge maatschappijhervormers was behalve pacifistisch ook sterk gericht op persoonlijke levenszuivering door geheelonthouding en vegetarisme. Bovendien ondergingen de ‘praktisch-idealisten' sterk de invloed van de theosofie en van de toen buitengewoon populaire Indiase dichter Rabindranath Tagore.

Vlieger

Viruly studeerde enige tijd aan de Handelshogeschool in Rotterdam, maar de economische studie kon hem niet echt bekoren. Hij brak zijn studie af, maar moest toen wel direct in militaire dienst. Hij koos voor plaatsing bij de LVA, de luchtvaartafdeling van de krijgsmacht, de latere Koninklijke Luchtmacht. Viruly kreeg er een vliegeniersopleiding en zou zijn pilotenbestaan na de diensttijd vrijwillig voortzetten. Daardoor ontstond wel de merkwaardige situatie waarin de pacifistische vegetariër Viruly beroepsmilitair werd. Hij zag zelf ook de contradictie, maar als piloot had hij zijn roeping gevonden en die ging vóór zijn idealistische principes.

Van Luchtmacht tot KLM

Viruly kreeg zijn opleiding op de vliegbasis Soesterberg. Zijn tijd daar vormde de stof voor zijn eerste boek: “Vóór vrij?”. “Contact!" uit 1930. Dit boek vestigde meteen de naam van Viruly als piloot-schrijver. Een lange reeks populaire vliegeniersboeken zou volgen. Omdat Viruly binnen de Luchtmacht alleen boven Nederland mocht vliegen, maakte hij de overstap naar de KLM en werd hij burgerpiloot. Bij de KLM werd hij op den duur gezagvoerder op de lange vlucht naar Nederlands-Indië. Die vlucht duurde in de jaren dertig tien dagen. Viruly wijdde er in 1933 zijn avontuurlijke boek Wij vlogen naar Indië aan, dat meerdere herdrukken beleefde. Viruly’s grote voorbeeld als schrijver was de Franse piloot Antoine de Saint-Exupéry, wiens Vol de nuit hij in het Nederlands vertaalde. Tijdens de Tweede Wereldoorlog vloog hij vanuit Engeland voor de British Overseas Airways Corporation (BOAC) en na de oorlog vloog hij in vredesmissies voor de VN.

Ramp in de Shannon

Mechanische mankementen en inschattingsfouten zorgden op 5 september 1954 voor een ramp. Een door Viruly bestuurde Lockheed stortte vlak na de start neer in de rivier de Shannon in Ierland. 28 passagiers kwamen om het leven. Viruly en de overige bemanningsleden overleefden de crash. Onderzoek wees uit dat Viruly niet geheel vrijuit ging. Na zijn glanzende carrière was dit een wrang einde van zijn loopbaan, die hij op 1 september 1955 beëindigde vanwege het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd voor vliegeniers.

Schrijver

Na zijn pensionering stortte Viruly zich volledig op het schrijversschap. Hij schreef nog meerdere verhalenbundels en romans, zoals Weerzien bij Passchendaele. Dat noemde hij zelf zijn beste boek. Ook de pacifistische boodschap klonk hier weer in door. Viruly was ook betrokken bij het Nederlandse toneel en het cabaret. Een toevallige ontmoeting leidde tot een boek over de actrice Mary Dresselhuys met wie hij in 1955 trouwde, na twee eerdere huwelijken. Dresselhuys zou na zijn dood over Viruly het herinneringenboek Jons publiceren.

Elite

Terwijl Viruly in de jaren dertig politiek gezien aan de linkerzijde stond, ontpopte hij zich in de jaren zestig steeds meer als een conservatieve, zelfs reactionaire cultuurcriticus. Hij distantieerde zich van het pacifisme omdat dat volgens hem in de praktijk een instrument van het communisme was geworden. Hij ergerde zich aan de Provo-beweging en bepleitte een verlichte dictatuur die zou moeten worden geleid door een geestelijke elite. Dat was in de jaren zestig géén courant standpunt. Bij het overlijden van Adriaan Viruly in 1986 schreef Wouter Gortzak in Het Parool: ‘Was Viruly, anders dan anderen, maatschappelijk bewogen, in zijn eigengereide en tegen overheersende modes en opvattingen ingaande stellingnames, toonde hij zich een dikwijls irritante, maar ook indrukwekkende vertegenwoordiger van een elitaire generatie.’

Literatuur

Links

Jons Viruly. Vleugels aan het woord gegeven / Wim Adriaansen, 2008

Jons Viruly. Vleugels aan het woord gegeven / Wim Adriaansen, 2008

“Voor vrij?” … Contact! /A. Viruly, 1930

“Voor vrij?” … Contact! /A. Viruly, 1930

We vlogen naar Indië / A. Viruly, 1933

We vlogen naar Indië / A. Viruly, 1933

Mary Dresselhuys / A. Viruly, 1948

Mary Dresselhuys / A. Viruly, 1948

Weerzien bij Passchendaele / A. Viruly, 1961

Weerzien bij Passchendaele / A. Viruly, 1961