A.F.Th. van der Heijden

In 2013 ontving A.F.Th. van der Heijden de P.C. Hooftprijs. Deze hoogste nationale literatuurprijs werd aan hem toegekend voor zijn gehele oeuvre, dat volgens de jury beschouwd kan worden als één groot literair werk, waarin elk boek samenhangt met het vorige en het volgende. In januari 2012 ontving A.F. Th. Van der Heijden al de Constantijn Huygensprijs voor zijn omvangrijke oeuvre.

Van der Heijden debuteerde in 1978 onder het pseudoniem Patrizio Canaponi en is sindsdien niet meer weg te denken uit de Nederlandse literatuur. Hij is één van onze belangrijkste hedendaagse schrijvers, maar zowel zijn uitbundige stijl als zijn drang om omvangrijke romancycli te bouwen, maken dat zijn werk heftige voor- en tegenstanders kent. Toen in 2011 zijn ‘requiemroman’ Tonio verscheen, over zijn overleden 21-jarige zoon, gaven zelfs Van der Heijdens tegenstanders toe dat hij een meesterwerk had geschreven. Voor het indrukwekkende Tonio ontving Van der Heijden in 2012 de Librisprijs en de NS-publieksprijs.

Geldrop–Eindhoven–Nijmegen

Adriaan Franciscus Theodorus, Adri, van der Heijden werd op 15 oktober 1951 geboren in het Brabantse Geldrop, vlakbij Eindhoven, de stad waar hijde middelbare school bezocht. In verschillende werken van Van der Heijden speelt deze regio van zijn jeugd een belangrijke rol, zoals in Vallende ouders (1983) en De sandwich (1986). Van der Heijden studeerde filosofie en psychologie in Nijmegen, en ook die stad speelt een belangrijke rol in zijnoeuvre. In 2009 kondigde hij aan dat zijn eerste, nog te verschijnen, historische roman over deze stad zou gaan: De ochtendgave, oorlog en vrede in Nijmegen.

Patrizio Canaponi

Na zijn studietijd besloot Van der Heijden al snel zich exclusief aan het schrijverschap te wijden. In 1978 debuteerde hij onder het pseudoniem ‘Patrizio Canaponi’ met het verhaal ‘Bruno Tirlantino op de bruiloft van prinses Ann’ in het literaire tijdschrift De Revisor. Kort daarna verscheen onder hetzelfde pseudoniem zijn officiële debuut in boekvorm: Een gondel in de Herengracht en andere verhalen. De literaire kritiek was verbaasd en onder de indruk. Wie was deze auteur van ‘Italiaans-Nederlandse’ afkomst? Meteen werd hem de Anton Wachterprijs toegekend voor het beste prozadebuut.

De Tandeloze Tijd

Naast Patrizio Canaponi had Van der Heijden nog een ander pseudoniem in gedachten: Albert Egberts. Albert Egberts werd echter een romanpersonage, het alter-ego van Van der Heijden in zijn omvangrijke cyclus De tandeloze tijd. De proloog hiervan verscheen in 1983: De slag om de blauwbrug. Hierin volgt de lezer de hoofdpersoon Albert Egberts tijdens de krakersrellen van 1980. De tandeloze tijd is echter allesbehalve een autobiografische romanserie over Van der Heijden. Er is veel herkenbaars in de reeks terug te vinden, maar alle feitelijkheden worden door de centrale figuur Egberts opgeslorpt en veranderd. Albert Egberts stelt tegenover de barre werkelijkheid een eigen werkelijkheid, hij creëert zijn eigen universum waar de meedogenloze tijd tandeloos is geworden en geen vat meer op hem heeft. Albert zoekt ruimte in het ‘leven in de breedte’, waarbij de herinnering en de verbeelding belangrijker zijn dan de voorbijsnellende gebeurtenissen van het leven zelf.

Onder het plaveisel het moeras

In de cyclus De tandeloze tijd zijn na de proloog officieel vier delen verschenen en het ‘intermezzo’ Weerborstels, dat in 1992 verscheen als boekenweekgeschenk. Voor Onder het plaveisel het moeras, het tweede boek van deel 3, ontving Van der Heijden zowel de Gouden Uil als de Generale Bank Literatuurprijs. Zeer geprezen werd ook Advocaat van de hanen uit 1990, deel 4 uit de reeks. In die roman schuift Albert Egberts naar de achtergrond ten gunste van een liefdesrivaal: de advocaat Ernst Quispel die zichzelf onderdompelt in een alcoholisch avontuur.

Homo duplex

De tandeloze tijd is nog niet voltooid. Maar naast deze reeks ontstond na 2000 een nieuw omvangrijk romancomplex: Homo duplex. Tot nog toe verschenen de delen De Movotapes (2003), Drijfzand koloniseren (2006) en Het schervengericht (2007). Mim uit 2007 is zowel een eerbetoon aan Harry Mulisch als een belangrijk onderdeel van Homo duplex. In deze reeks onthult Van der Heijden een ontzagwekkend mythisch universum, waarin godenwereld en mensenwereld op elkaar ingrijpen. Voor Het schervengericht, dat gaat over de moord op de filmster Sharon Tate door Charles Manson (1969), kreeg Van der Heijden de AKO-literatuurprijs.

Requiemromans

Naast zijn omvangrijke romanexperimenten heeft Van der Heijden ook een reeks bijzondere herinneringsromans op zijn naam staan. Hijzelf noemde dit genre de ‘requiemroman’. In dit requiem herdenkt hij mensen die hem nabij zijn geweest, zoals zijn vader in Asbestemming (1994) en zijn goede vriend Jean-Paul Franssens in Voetstampwijnen zijn tandknarswijnen uit 2008. Toch zijn ook deze boeken géén feitenverslagen, Van der Heijden richt een literair monument op. Ook in de requiemromans spelen verbeelding, herinnering en ruimte de grootste rol.

Tonio

A.F.Th. van der Heijden publiceerde zijn indrukwekkendste requiem in 2011: Tonio. In 2010 was zijn zoon Tonio op eenentwintigjarige leeftijd overleden als gevolg van een ongeval. In het onpeilbare verlies dat hem en zijn vrouw Mirjam Rotenstreich trof, kon Van der Heijden maar één ding doen, naast wegvallen in alcoholische inertie: schrijven. Tonio is het verslag van een onvoorstelbare radeloosheid, maar ook van een zeer moedige poging om het leven van Tonio vast te houden, betekenis te geven, te bewaren en te eren: ‘Het verlies maakt onverzadigbaar. Om het onmogelijke verlangen naar volledigheid te bestrijden heb ik het geheugen associatief z’n gang laten gaan. Het aldus aangeleverde materiaal heb ik ondergebracht binnen een structuur die enigszins op een roman lijkt, in de hoop dat Tonio er, ondanks de leemten, zo veelkantig mogelijk uit oprijst’.

Literatuur

Links

Een gondel in de Herengracht en andere verhalen / Patrizio Canaponi, 1978

Een gondel in de Herengracht en andere verhalen / Patrizio Canaponi, 1978

Vallende ouders / A.F.Th. van der Heijden, 1983

Vallende ouders / A.F.Th. van der Heijden, 1983

Voetstampwijnen zijn tandknarswijnen : requiem voor Jean-Paul Franssens / A.F.Th. van der Heijden, 2008

Voetstampwijnen zijn tandknarswijnen : requiem voor Jean-Paul Franssens / A.F.Th. van der Heijden, 2008

De censuurpaus : paroxismen, een opmaat / A.F.Th. van der Heijden, 2008

De censuurpaus : paroxismen, een opmaat / A.F.Th. van der Heijden, 2008

Het schervengericht : een transatlantische tragedie / A.F.Th. van der Heijden, 2007

Het schervengericht : een transatlantische tragedie / A.F.Th. van der Heijden, 2007

Tonio : een requiemroman / A.F.Th. van der Heijden, 2011

Tonio : een requiemroman / A.F.Th. van der Heijden, 2011