Albert Alberts (1911-1995)

Op 23 augustus 2011 is het honderd jaar geleden dat de schrijver Albert Alberts werd geboren. Zijn verhalen en romans vallen op door hun ogenschijnlijke eenvoud en helderheid, waarbij tussen de regels door veel dramatischer verhalen worden verteld. Alberts wordt door zijn sobere stijl een meester in het weglaten genoemd. Tot zijn bekendste boeken horen De eilanden, De bomen en De vergaderzaal.

Indologie

A. Alberts werd geboren in Haarlem, maar groeide op in Apeldoorn. Zijn vader voer op Nederlands-Indië en was niet vaak thuis. Na zijn schooltijd studeerde Alberts Indologie in Utrecht, een studie die opleidde voor bestuursambtenaar in Nederlands-Indië, nu Indonesië. De Utrechtse vakgroep werd opgericht door belanghebbenden uit het bedrijfsleven die de opleiding in Leiden te ‘ethisch’ vonden. De ethische politiek na 1900 was meer gericht op verheffing van de koloniën dan op exploitatie.
Alberts werd aangetrokken door de beroepsmogelijkheden in Indië, maar heeft zich later kritisch uitgelaten over de Utrechtse Indologie, ondermeer in zijn boek De Utrechtse herinneringen van A. Alberts (1983). Daarin noteerde hij ook de herinneringen aan zijn leermeester F.C. Gerretson. Deze stond als dichter bekend onder de naam Geerten Gossaert. Alberts promoveerde in 1939 bij Gerretson op een proefschrift over Baud en Thorbecke.

Aan Frankrijk uitgeleend

Alberts studeerde in 1936 af, maar kreeg niet direct een post als koloniaal ambtenaar in Indië. Hij gaf zich daarom op als volontair bij het Franse ministerie van Koloniën in Parijs. Tot aan zijn promotie in 1939 leerde hij daar het omvangrijke, naar binnen gekeerde Franse ambtelijke systeem kennen. Hij zou later deze periode beschrijven in het boek Aan Frankrijk uitgeleverd (1974). De oorspronkelijke titel was De Franse slag. Toen Alberts de titel wilde wijzigen in Aan Frankrijk uitgeleend, verstond iemand van Uitgeverij van Oorschot hem verkeerd aan de telefoon, waardoor deze Parijse memoires voor Alberts’ doen lange tijd een wat bombastische titel droegen.

De eilanden

Van 1939 tot 1942 was Alberts adjunct-controleur op Madoera (een eiland ten noorden van Oost-Java). Tijdens de bezetting door Japan was hij van april 1942 tot het einde van de oorlog geïnterneerd op Java. Zijn tijd in Indië was de basis voor zijn debuut uit 1952, de verhalenbundel De Eilanden. Hiermee toonde Alberts onmiddellijk zijn grote kracht: de sobere stijl en het vrijwel volledig ontbreken van psychologiserende beschrijvingen. In het openingsverhaal ‘Groen’ zoekt de hoofdpersoon, een naamloze ambtenaar, naar een uitweg uit het oneindige bos op het eiland waar hij zijn post heeft. De eenzaamheid en de drank eisen langzaam hun tol. Zijn collega Peereboom, die honderd kilometer verder zijn nederzetting heeft, bezwijkt: ‘Als ik de lamp aan de standaard wil hangen, zie ik, dat het niet gaat, omdat Peereboom aan de standaard hangt.’

De bomen

In 1953 verscheen Alberts’ eerste roman: De bomen. De hoofdpersoon is Aart Duclos, die zich meer verwant voelt met de bomen dan met de mensen. Hoewel hij de hoofdpersoon is, leert de lezer hem niet echt kennen. De verteller geeft geen blik in de ziel van Aart. Hij wordt alleen benaderd via de andere personages, waarover soms iets, maar ook weinig, méér wordt verteld. Het dorp waar Aart opgroeit, lijkt op Apeldoorn, maar het krijgt nergens een naam. Grote gedeelten van het boek bestaan uit zeer beknopte dialogen, waarin steeds niets wezenlijks wordt gezegd, maar waardoor met omtrekkende bewegingen toch de wereld van Aart wordt getekend. De schrijver Bernlef zei over deze typische Alberts-stijl: ‘Alberts is als een beeldhouwer die ons niet het uitgehakte beeld toont maar het materiaal dat hij heeft weggehakt.’

De vergaderzaal

Na De bomen duurde het twintig jaar voor de volgende roman van Alberts verscheen. In 1954 had hij al aan zijn uitgever Geert van Oorschot gemeld dat hij bezig was met een nieuwe roman: De vergaderzaal. Pas in 1974 lukte het Van Oorschot om het manuscript uit Alberts’ handen te trekken. In die twintig jaar was hij er steeds aan blijven schaven. Toen het dan toch verscheen werd de korte roman door vrijwel iedereen erkend als een absoluut meesterwerk. Maarten Biesheuvel noemde De vergaderzaal ooit het beste boek uit de wereldliteratuur.
De vergaderzaal gaat over de heer Dalem, die tegen zijn zin directeur is. In het begin van het boek verlaat hij voortijdig een vergadering; hij is in de war. Wat volgt is een verslag van zijn totale instorting, maar aan het einde van het boek keert meneer Dalem toch terug naar de vergadertafel.

Journalist en historicus

Na de oorlog was Alberts enige tijd ambtenaar op het ministerie van Overzeese Gebiedsdelen, maar uit onvrede met de koloniale politiek stapte hij daar op. Hij werkte daarna bij het Kina-bureau, en werd in 1953 redacteur van De Groene Amsterdammer. Tot 1965 schreef hij in dit weekblad over de meest uiteenlopende politieke en historische onderwerpen. Ook in zijn zelfstandig gepubliceerde werk nemen historische onderwerpen een belangrijke plaats in. Naast zijn literaire werk schreef hij ondermeer De huzaren van Castricum. Een geschiedenis van de Nederlandse republiek van 1780 tot 1800 (1972) en De Hollanders komen ons vermoorden, de scheiding tussen Noord- en Zuid-Nederland van 1585-1648 (1975).

Ambtenaar

Na zijn periode bij De Groene werkte Alberts weer als ambtenaar, nu bij het ministerie van Buitenlandse Zaken, tot hij in 1976 met pensioen ging. Na zijn pensionering richtte Alberts zich volledig op zijn schrijverschap en verscheen nog een groot aantal romans en verhalen, onder andere De honden jagen niet meer (1976) en Het zand voor de kust van Aveiro (1982). Alberts putte uit zijn eigen ambtelijke ervaring toen hij in 1986 een lans brak voor de ambtenaar in zijn boek Inleiding tot de kennis van de ambtenaar, een huldebetoon met milde spot.
In 1995 ontving Alberts de P.C. Hooftprijs. Op 16 december van datzelfde jaar overleed hij in zijn woonplaats Blaricum.

De KB bezit vrijwel alle werken van A. Alberts.

Literatuur

Links

Een kennismaking met A. Alberts / met medew. van Robert Anker, Willem Jan Otten, 1992

Een kennismaking met A. Alberts / met medew. van Robert Anker, Willem Jan Otten, 1992

De bomen / A. Alberts, 1953

De bomen / A. Alberts, 1953

De eilanden / A.Alberts, 1952

De eilanden / A.Alberts, 1952

Die Inseln / A. Alberts, 2003

Die Inseln / A. Alberts, 2003

De vergaderzaal / A. Alberts, 1974

De vergaderzaal / A. Alberts, 1974