Aya Zikken (1919-2013)

Op vrijdag 22 maart is schrijfster Aya Zikken in haar woonplaats Norg overleden. Zij is 93 jaar geworden. Zikken groeide in de jaren twintig en dertig op in Nederlands-Indië en deze jeugdervaringen vormden de basis van haar literaire werk. In veel van haar boeken wordt gezocht naar de Indische wereld van de kindertijd. Maar echt nostalgisch zijn haar romans en verhalen niet. Centraal staat vaak de botsing tussen droom en praktijk. Het bekendste boek van Zikken is De atlasvlinder uit 1958, maar haar oeuvre telt tientallen werken, fictie en non-fictie. In 2007 verscheen haar laatste boek met herinneringen: Bizarre wereld.

Epe - Java

Aya Zikken werd op 21 september 1919 geboren in Epe (Gelderland) als Zwany Zikken. Op haar zesde verhuisde de familie naar Nederlands-Indië. Zikkens vader was daar hoofdonderwijzer in dienst van het gouvernement. Dat betekende, dat hij steeds een andere post kreeg toegewezen en de familie heel vaak moest verhuizen. Zo woonden ze op Sumatra en op Java in Bandoeng, Batavia en Soerabaja. In Batavia sloot ze vriendschap met een ander meisje dat zich ook zou ontwikkelen tot een belangrijk Nederlands-Indisch schrijfster: Margaretha Ferguson. In 1939 verhuisde de familie weer naar Nederland. Zikkens ouders zouden in 1940 wel weer terugkeren, maar Aya bleef achter. Zij ontsnapte daardoor aan de Japanse kampen, maar zou wel haar ouders vijf jaar moeten missen.

Het godsgeschenk onbegrepen

Na de oorlog maakte Zikken werk van een langer gevoeld verlangen om schrijfster te worden. Haar literaire debuut verscheen in 1953, de korte novelle Het godsgeschenk onbegrepen. Het is het verhaal van twee mannen, vrienden, die elkaar onverwachts na jaren weer ontmoeten, op zoek naar dezelfde vrouw. Het verleden speelt in dit duistere verhaal de hoofdrol. Zikken blikte op het begin van haar literaire carrière terug in Bizarre wereld (2007): ‘Als Amstelveense huisvrouw met schoolgaande kinderen is het literaire wereldje ver van mijn bed, ik ken er geen mens.’ Toch trok ze de stoute schoenen aan en stuurde haar eerste verhaal aan Reinold Kuipers, uitgever van De Arbeiderspers. Hij nam Zikkens verhaal direct op in de befaamde Boekvinkreeks, maar hij stelde ook een eis: ‘Dit is een heel goed geschreven verhaal. Maar een enkel goed boek is niet genoeg. Het moet een heel oeuvre worden.’

Indië

Aya Zikken zou Reinold Kuipers niet teleurstellen. Na haar debuut volgde een lange reeks romans en verhalen. Zikken ontwikkelde zich tot een buitengewoon productief schrijfster. Opmerkelijk genoeg was haar debuut niet meteen een typisch Indisch boek. Haar Indische achtergrond zou pas naar boven komen in de volgende boeken en vooral in De atlasvlinder. In haar Indische boeken is Zikken altijd op zoek naar de ervaringen van de verloren Indische tijd. Nostalgische tempo-doeloe-boeken schreef zij echter niet. Haar werd zelfs wel eens verweten dat ze te weinig couleur locale in haar boeken aanbracht, ten gunste van de uitvoerige beschrijvingen van het innerlijk van de personages. De herinnering zelf staat meestal centraal, niet de feiten. Een thema dat vaak is terug te vinden is de tegenstelling tussen droom en praktijk en tussen gebondenheid en beweging. Hierbij moeten de vele verhuizingen van de familie Zikken in haar jeugd een grote rol hebben gespeeld.

De atlasvlinder

In 1958 verschijnt Aya Zikkens beroemdste boek: De atlasvlinder. In het begin van deze roman daalt een atlasvlinder neer bij het huis van het meisje Gembyr Egeli in een klein Indisch dorpje. De komst van de atlasvlinder wordt gezien als de aankondiging van grote gebeurtenissen, en die komen ook inderdaad met de nieuwe onderwijzeres mevrouw Borneman en haar nichtje. Hun komst veroorzaakt een grote verandering voor alle dorpsbewoners. Het meisje Gembyr probeert al verhalen vertellend het oude vast te houden en het nieuwe te beschrijven: ‘Laten we hier blijven. Want hier zuchten de assembomen en hier hoor je hoe de rijst gestampt wordt op het erf van dokter Thelen en je hoort het kind van Ramonah zachtjes huilen en de wateremmers plonzen nog in de putten zoals andere dagen. Het is prettig het gewone te blijven horen als er iets heel bijzonders gebeurt.’

Reisverhalen

Aya Zikken publiceerde ook veel reisverhalen, waarmee zij zich op de grens van feit en fictie begaf. Meestal deed zij verslag van daadwerkelijk ondernomen reizen. Deze verslagen zijn toch verwant aan haar literaire werk, want ook hier gaat het om gebondenheid versus beweging en over de werking van de waarneming en de herinnering. Eén van haar bekendste reisboeken is Een land als Maleisië *uit 1986. In 1955 publiceerde zij al een boek over een reis door Italië: *Alleen polenta vandaag.

Bizarre wereld

In 1975 ontving Aya Zikken de Marianne Philips-prijs voor haar gehele oeuvre en in 1997 de Anna Bijns-prijs. In 2007 verscheen haar laatste boek: Bizarre wereld. Het bevat herinneringen aan het literaire wereldje, maar ook aan Indië en vooral gaat het over het vertellen van verhalen:
‘We blijven elkaar onze verhalen toefluisteren. Soms lijkt het iets wonderlijks, een symfonie, woorden, kleuren, klanken met af en toe een krachtige paukenslag, van regen, wind en hagel ertussendoor. Wat naklinkt is een gelispel van mensenstemmen en dierengeluidjes, die nog lang zullen blijven hangen over de aarde.’

Aya Zikken overleed op 22 maart in haar woonplaats Norg. Zij heeft nog de voltooiing van haar biografie door Kees Ruys kunnen meemaken, Alles is voor even, die eind maart 2013 verschijnt.

Literatuur

Links

Het godsgeschenk onbegrepen / Aya Zikken, 1953

Het godsgeschenk onbegrepen / Aya Zikken, 1953

De vrijwilliger / Aya Zikken, 1956

De vrijwilliger / Aya Zikken, 1956

De atlasvlinder / Aya Zikken, 1958

De atlasvlinder / Aya Zikken, 1958

Indische jaren : het verhaal van Tjisaroea / Aya Zikken, 2001

Indische jaren : het verhaal van Tjisaroea / Aya Zikken, 2001

Bizarre wereld / Aya Zikken, 2007

Bizarre wereld / Aya Zikken, 2007