Cees Nooteboom

Op 31 juli 2013 wordt Cees Nooteboom tachtig jaar. De schrijver van boeken als Rituelen, Zelfportret van een ander, Lied van schijn en wezen, Allerzielen, talloze reisreportages én vele dichtbundels wordt nationaal maar vooral internationaal zeer geprezen. In veel Duitse boekhandels heeft Cees Nooteboom een plankje voor zichzelf. Sinds jaar en dag wordt hij genoemd als Nederlandse kandidaat voor de Nobelprijs. Ook voor de komende toekenning staat Nooteboom volgens velen weer hoog genoteerd. Recent publiceerde Nooteboom samen met Simone Sassen Saigoku, een verslag van een reis langs 33 tempels in Japan.

Verhuizingen en afscheid

Cees (Johannes Jacobus Maria Nooteboom) Nooteboom is geboren op 31 juli 1933 in Den Haag. Zijn vader, Hubertus Nooteboom, was koopman, zijn moeder, Johanna Pessers, was huisvrouw.
Vanaf zijn jeugd bestaat het leven van Cees Nooteboom uit verplaatsingen en verhuizingen, uit afscheid nemen van plekken en personen voordat hij zich heeft kunnen hechten. Voor de oorlog uitbreekt heeft hij al op zeven adressen in Den Haag en het aangrenzende Rijswijk gewoond. Het bombarderen van vliegveld Ypenburg op 10 mei 1940 maakt hij van dichtbij mee. In 1943 verlaat zijn vader het gezin; een jaar later wordt de scheiding tussen zijn ouders uitgesproken. Cees verhuist met zijn moeder, zus en broer naar Barneveld, maar verblijft soms bij zijn inmiddels hertrouwde vader in Den Haag. In 1945 komt zijn vader om bij het bombardement van de Geallieerden op het Haagse Bezuidenhout.

Versnipperde opleiding

Eind 1945 verhuist zijn moeder met haar kinderen naar Tilburg. De dan 12-jarige Cees woont in 1946 geruime tijd bij familie in Amersfoort en Apeldoorn voor hij zich in oktober weer bij zijn moeder voegt. Een jaar later verhuist het gezin alweer, nu naar Venray. Zijn moeder hertrouwt in 1948. Het gezin vertrekt in 1949 naar Hilversum. Het jaar daarop volgt nog een verhuizing naar Eindhoven. Cees’ middelbare schoolloopbaan speelt zich door al deze verhuizingen op vier (katholieke) gymnasia af. Als hij na onenigheid met zijn stiefvader in 1951 het ouderlijk huis verlaat, heeft hij nog geen diploma op zak. Hij gaat terug naar Hilversum waar hij de kost verdient als bankbediende, terwijl hij aan het Utrechtse avondlyceum zijn opleiding voortzet.

Reizen en schrijven

In 1953 maakt Cees Nooteboom zijn eerste grote buitenlandse reizen. Liftend trekt hij door Scandinavië en Frankrijk, deels alleen, deels met anderen onder wie de fotograaf Philip Mechanicus. Het reizen zal hem nooit meer loslaten. In 1954 begint hij te schrijven aan zijn debuutroman Philip en de anderen, die het jaar daarop verschijnt bij uitgeverij Querido en lovende kritieken krijgt. Zijn eerste dichtbundel, De doden zoeken een huis, wordt in 1955 uitgebracht. Hij verhuist naar Amsterdam waar hij voor Het vrije volk en andere kranten begint te schrijven. Als de Hongaarse opstand uitbreekt haast hij zich naar Boedapest om reportages te maken voor Het Parool. Nootebooms eerste echte reisverslagen verschijnen in 1957 in Elseviers Weekblad. In datzelfde jaar trouwt hij in New York met Frances Lichtveld, dochter van de directeur van de Surinaamse Scheepvaartmaatschappij, die hij op zijn reizen ontmoet heeft.

Vele genres

Op 12 februari 1958 ontvangt Cees Nooteboom de Anne Frank-prijs 1957 voor Philip en de anderen. Het is de eerste van een lange reeks literaire onderscheidingen in binnen- en buitenland. Later dat jaar verschijnt zijn eerste verhalenbundel, De verliefde gevangene. In 1958 gaat zijn eerste toneelstuk, De zwanen van de Theems, in première onder regie van Han Bentz van den Berg met in de hoofdrollen Ellen Vogel en Joan Remmelts. Van 1961 tot augustus1968 heeft hij een column in de Volkskrant. Daarna beginnen zijn reisbijdragen aan Avenue. Sinds 1962 schrijft hij ook songteksten.

Rituelen

Het huwelijk met Fanny Lichtveld strandt in 1964. Daarna heeft hij een relatie met Liesbeth List, voor wie hij ook veel liedteksten schrijft. Sinds 1979 is Simone Sassen zijn levensgezel.
Vanaf de jaren zestig ziet een lange reeks reisbundels het licht. Nooteboom vestigt daarmee een onomstreden positie van Nederlands beste schrijver van reisverhalen. Een literair hoogtepunt vormt niettemin de verschijning van de roman Rituelen in 1980, die met verschillende prijzen wordt bekroond. Het boek wordt in 1989 verfilmd met Thom Hoffman, Derek de Lint en Ton Lensink in de hoofdrollen.

In Berlijn

In het kader van een uitwisselingsprogramma verblijft Cees Nooteboom in 1989 een jaar in Berlijn, waar hij getuige is van de val van De Muur. Zijn verslag van deze bewogen periode verschijnt onder de titel Berlijnse notities. Voor de Duitse vertaling ervan ontvangt hij in 1991 de Literaturpreis zum 3. Oktober. In hetzelfde jaar is hij de auteur van Het volgende verhaal, het meest vertaalde Nederlandse boekenweekgeschenk.

Omvangrijk oeuvre

Sinds 1989 woont Cees Nooteboom – als hij niet op reis is – afwisselend in Nederland, Duitsland en Spanje. Zijn literaire productie blijft gestaag groeien. Hij beoefent vele genres: gedichten, liederen, romans, verhalen, essays, reportages, vertalingen. De scheiding tussen de genres is overigens niet absoluut; regelmatig lopen ze in elkaar over. Reële gebeurtenissen en omstandigheden vinden een plaats in zijn romans, terwijl zijn reisverhalen worden ingekleurd met details die er misschien niet waren, maar wel hadden kunnen zijn.

Schijn en wezen

De hoofdpersonen in zijn romans voelen zich dikwijls ontheemd. Vaak zijn ze op reis en daardoor vervreemd van hun omgeving, maar eigenlijk zijn ze altijd en overal buitenstaanders, die moeite hebben om greep te krijgen op de werkelijkheid. Ze proberen zich staande te houden door middel van rituelen of ze scheppen hun eigen wereld. In die werelden, maar ook in de verhalen zelf, gaan realiteit en fictie steeds meer door elkaar lopen. Kenmerkend en veelzeggend zijn titels als Rituelen, Lied van schijn en wezen en Zelfportret van een ander. Nootebooms romans kennen vaak een dubbele of driedubbele gelaagdheid en meerdere dimensies in plaats en tijd. Veel van de hoofdpersonen zijn schrijvers of reizigers, maar gaandeweg het verhaal wordt steeds onduidelijker of ze echt een verhaal schrijven en echt op reis zijn. In zijn reisverhalen blijft Nooteboom ook een buitenstaander, die zich wel betrokken voelt, maar geen betrokkene is. Hij blijft toeschouwer, geen deelnemer, laat staan deelgenoot. Ook in zijn gedichten keren die thema’s vaak terug.

Internationaal gewaardeerd

De doordachte constructies van zijn romans en verhalen, zijn meesterschap over de taal en de eruditie die uit elke tekst spreekt, zijn elementen die in veel recensies en juryrapporten terugkomen. Nooteboom ontving in 2004 de P.C. Hooftprijs en in 2009 de Prijs der Nederlandse Letteren. Maar meer nog dan in Nederland wordt Nooteboom in het buitenland gewaardeerd, waar hij al jarenlang geldt als hét gezicht van de Nederlandse literatuur. Zijn boeken zijn in meer dan 25 talen vertaald, waaronder Frans, Duits, Engels en Spaans, maar ook Russisch, Ests, Lets, Noors, Tsjechisch, Hongaars, Turks en Koreaans. Hij mocht al vele internationale prijzen en onderscheidingen ontvangen en hij wordt elk jaar opnieuw genoemd als serieuze kandidaat voor de Nobelprijs voor literatuur. Vooral in Duitsland is de waardering voor Nooteboom enorm. In 2010 ontving hij uit handen van de voorzitter van de Duitse Bondsdag de literatuurprijs van de Konrad Adenauer Stiftung (KAS). Nootebooms Duitse uitgeverij Suhrkamp brengt ter gelegenheid van zijn tachtigste verjaardag een nieuwe editie van de verzamelde Romane und Erzählungen.

Nooteboom in de Koninklijke Bibliotheek

De KB bezit vrijwel alle werken van Cees Nooteboom, ook vele van de vertaalde werken. In de literatuurlijst hieronder is een selectie daarvan opgenomen.

Literatuur

Links

Saigoku / Cees Nooteboom en Simone Sassen, 2013

Saigoku / Cees Nooteboom en Simone Sassen, 2013

Licht overal / Cees Nooteboom, 2012

Licht overal / Cees Nooteboom, 2012

Cees Nooteboom: Ik had wel duizend levens en ik nam er maar één! / red.: Harry Bekkering en anderen, 1997

Cees Nooteboom: Ik had wel duizend levens en ik nam er maar één! / red.: Harry Bekkering en anderen, 1997

Philip en de anderen / Cees Nooteboom, 19XX

Philip en de anderen / Cees Nooteboom, 19XX

Riruelen / Cees Nooteboom, 1980

Riruelen / Cees Nooteboom, 1980

Waar je gevallen bent, blijf je / Cees Nooteboom, 1983         

Waar je gevallen bent, blijf je / Cees Nooteboom, 1983

Het volgende verhaal / Cees Nooteboom, boekenweekgeschenk 1991

Het volgende verhaal / Cees Nooteboom, boekenweekgeschenk 1991