Frederik van Eeden (1860-1932)

Op 3 april 2010 is het 150 jaar geleden dat Frederik van Eeden werd geboren. Ook is het in 2010 precies 125 jaar geleden dat de eerste publicatie van De kleine Johannes verscheen in het tijdschrift De Nieuwe Gids.
Frederik van Eeden maakte deel uit van de roemruchte club van de Tachtigers, maar hij nam later afstand van het l’art pour l’art-denken van deze literaire beweging. Hij benadrukte steeds meer de ethische kant van de literatuur. Behalve schrijver en dichter was Van Eeden medicus, psychiater, spiritist en wereldverbeteraar.

Student

Frederik van Eeden werd in 1860 geboren in Haarlem. Hij was de zoon van de bekende botanicus F.W. van Eeden. Frederik studeerde medicijnen in Amsterdam, waar hij zich ontpopte als een actieve figuur in het studentenleven. Zo was hij al gauw praeses (voorzitter) van het studentencorps. Hij ontmoette veel jonge kunstenaars en schrijvers en begon ook zelf al vroeg te publiceren. In 1881 richtte hij samen met enkele leeftijdgenoten het literaire genootschap Flanor op.

De Tachtigers

Door Flanor leerde Van Eeden onder anderen Willem Kloos en Albert Verwey kennen. De jonge schrijvers vonden elkaar in hun afschuw van de clichématige literatuur van de ouderen, vooral die van de brave domineedichters, zoals Beets en Ten Kate. Samen smeedden ze plannen om de ouderwetse burgerlijke literatuur van haar voetstuk te stoten en een nieuwe bevlogen en waarachtige literatuur te vestigen. Deze romantische jongeren werden De Tachtigers genoemd. Het ging hen meer om het estethische aspect van de kunst dan omhet ethische. Daarmee introduceerden zij het l'art pour l'art-denken in Nederland, de kunst om de kunst. Vooral toen zij in 1885 hun tijdschrift De Nieuwe Gids oprichtten, waren zij niet meer van het literaire toneel weg te slaan.

Grassprietjes

In hetzelfde jaar als het eerste nummer van De Nieuwe Gids verscheen de bundel Grassprietjes van Cornelis Paradijs. Dit was een radicale parodie van de Tachtigers op de brave domineespoëzie, want ‘Paradijs’ was niemand anders dan Frederik van Eeden. De bundel Grassprietjes heeft de reputatie van enkele domineedichters behoorlijk geschaad, vooral omdat Van Eeden de ouderwetse dichters zo goed met hun eigen middelen wist onderuitte halen. Over J.J.L ten Kate dichtte Paradijs alias Van Eeden: ‘Dankt den Heer met snarenspel/Voor Ten Kate, J.J.L.’

De kleine Johannes

Het eerste nummer van De Nieuwe Gids opende met het verhaal De kleine Johannes van Van Eeden. Dit verhaal verraste iedereen, juist omdat het niet zo revolutionair of modern was. In dit sprookje wordt de kleine Johannes door het elfje Windekind meegevoerd naar een microscopische fabelwereld. In die wereld voert Johannes een symbolische strijd tegen het materialisme en voor de zingeving en het idealisme. Door dit verhaal bleek dat Frederik van Eeden eigenlijk een vreemde eend was in de bijt van de Tachtigers. De kleine Johannes is tot op de dag van vandaag een veelgelezen klassieker en het sprookje werd ook veelvuldig vertaald, zelfs in het Chinees en het Urdu.

Conflict

Steeds meer ging Van Eedens aandacht uit naar het idealisme, de ethische taak van de mens en het spirituele. Hij gruwde van de lichamelijkheid en de platvloersheid zoals die in naturalistische werken als *Een**liefde* van Lodewijk van Deyssel uit 1887 werden getoond.
Aan het begin van de jaren negentig brak Van Eeden met Kloos en de andere *Tachtigers*. Hij ging de weg op van een spiritueel socialisme dat, anders dan het marxisme, niet alleen aandacht besteedde aan de economische factoren maar ook aan de geestelijke.

Walden

In 1898 probeerde Van Eeden zijn idealen over een bezitsloze nieuwe geestelijke maatschappij te verwezenlijken door bij Bussum een commune te stichten. Deze woongemeenschap noemde hij ‘Walden’, naar het werk van één van zijn voorbeelden, Henry David Thoreau. In ‘Walden’ bleek wel dat er bij Van Eeden vaak een discrepantie optrad tussen zijn hoge geestelijke idealen en zijn praktische levenswandel. Met de huwelijksmoraal nam hij het bijvoorbeeld niet heel erg nauw. Desalniettemin hield de woongemeenschap het vrij lang uit. Maar in 1907 ging ‘Walden’ toch ten onder, vooral door financiële moeilijkheden.

Van de koele meren des doods

Tijdens de eerste jaren op 'Walden' schreef Van Eeden de roman Van de koele meren des doods, die in 1900 verscheen. Het boek kan worden beschouwd als Van Eedens reactie op Een liefde van Van Deyssel. Van Eeden stelde tegenover Van Deyssels hoofdpersoon Mathilde zijn eigen Hedwig, die na grote uitzichtloosheid toch een spirituele uitweg weet te vinden. De roman werd destijds niet erg gewaardeerd, maar geldt nu als één van Van Eedens meesterwerken. Hij werd in 1982 verfilmd met Renée Soutendijk in de hoofdrol.

Katholiek

Frederik van Eeden publiceerde na Van de koele meren nog enkele bekende werken, zoals Van de passielooze lelie,Pauls ontwaken en De nachtbruid. Maar de Eerste Wereldoorlog werkte fnuikend voor zijn idealisme. Na die verwoestende oorlog was de wereld voorgoed veranderd. Van Eeden zocht zijn spirituele heil in 1922 bij de Rooms-Katholieke kerk.
Daarna werd Van Eeden gekweld door geestesziekte en verschillende ouderdomskwalen. Hij overleed op 16 juni 1932 in Bussum.

Jan Fontijn publiceerde een veelgeprezen tweedelige biografie over Frederik van Eeden. Sinds 1934 is het Frederik van Eeden Genootschap actief dat het gedachtegoed en de literaire erfenis van Van Eeden levend tracht te houden. De KB bezit vrijwel alle werken van Van Eeden, alsmede een aantal van zijn brieven en handschriften. Deze laatste zijn aan te vragen in de Leeszaal Bijzondere Collecties.

Literatuur

Links

Tweespalt : het leven van Frederik van Eeden tot 1901 / Jan Fontijn, 1990

Tweespalt : het leven van Frederik van Eeden tot 1901 / Jan Fontijn, 1990

De kleine Johannes / Frederik van eeden, 1887

De kleine Johannes / Frederik van eeden, 1887

Grassprietjes, of Liederen op het gebied van deugd, godsvruchten en vaderland ... / door Cornelis Paradijs, 1885

Grassprietjes, of Liederen op het gebied van deugd, godsvruchten en vaderland ... / door Cornelis Paradijs, 1885

Der kleine Johannes / Frederik van Eeden, 1921; Duitse vertaling van Else Otten

Der kleine Johannes / Frederik van Eeden, 1921; Duitse vertaling van Else Otten

Van de koele meren des doods / Frederik van Eeden, editie uit 1999

Van de koele meren des doods / Frederik van Eeden, editie uit 1999

Van de passielooze lelie : verzen door Frederik van Eeden, 1901

Van de passielooze lelie : verzen door Frederik van Eeden, 1901

De kleine Johannes : editie uiit 1999

De kleine Johannes : editie uiit 1999